У палескай глушы (Колас)/Раздзел 18
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Апоўначы малады настаўнік Лабановіч вярнуўся ад пана падлоўчага і, як звычайна, узяўся за кнігу. Але замест чытання ён думаў пра панну Ядвісю, якую бачыў у той вечар.
Настаўніку было прыемна, што дзяўчына цікавілася ім: яна часта і доўга глядзела на яго. Ён успамінаў яе вочы і словы, якія цяпер набылі для яго асаблівае значэнне.
Разам з тым Лабановіч задумаўся, што будзе, калі Ядвіся пакахае яго і даверыць яму сваё жыццё. Ён баяўся звязаць яе долю з жыццём малавядомага настаўніка ў глухім краі і адмовіцца ад уласных мэтаў.
Яму хацелася вольна працаваць, больш даведацца пра свет і атрымаць веды. Аднак ён спытаў сябе, ці сапраўды пачуццё да дзяўчыны стане перашкодай і ці трэба ў кожнай жыццёвай прыгодзе загадзя шукаць адказу, чым яна скончыцца. Гэтыя думкі крыху яго супакоілі.
Пра сям’ю Ядвісі настаўнік ведаў ад старой вартаўніцы Мар’і. Яна расказвала, што дзяўчына пайшла характарам у маці, якая памерла, калі старэйшай дачцэ яшчэ не было дзесяці гадоў.
Мар’я бачыла, як пан падлоўчы біў жонку і вёў яе праз двор, накруціўшы яе доўгія чорныя косы сабе на руку. У час яго гневу жанчына часам хавалася па чужых хатах, а дзеці палохаліся і прыціхалі.
Вартаўніца казала, што ў пана цяжкі характар, хоць у іншы час ён любіў пагаварыць, пажартаваць і не адмаўляў людзям у просьбах. Праз год пасля смерці жонкі ён ажаніўся зноў. Новая пані была добрай, але не магла замяніць дзецям маці.
Сямейнае жыццё асабліва балюча адбілася на мяккай натуры Ядвісі. Яна была замкнёнай і гордай, не скардзілася іншым і толькі на адзіноце давала волю сумным думкам. Невядомае жыццё за палескімі лясамі і балотамі здавалася ёй прывабным.
Ядвіся часам употай наведвала старую Мар’ю, каб пагаварыць з ёй. Спагадлівая жанчына, якая сама рана аўдавела і перажыла шмат гора з малымі дзецьмі, знаходзіла словы, што супакойвалі дзяўчыну.
Ядвіся прыходзіла падчас урокаў і старалася не сустрэцца з Лабановічам. Праз тонкую сцяну паміж кухняй і школай яна слухала, як ён вядзе заняткі, каб потым здзівіць яго сваімі ведамі пра школьныя падзеі. Як толькі ўрок заканчваўся, яна прасіла Мар’ю маўчаць і хутка ўцякала.
Мар’я доўгі час не расказвала настаўніку пра гэтыя візіты. А яе аповед пра жонку падлоўчага моцна ўразіў Лабановіча: ён уяўляў сабе пакуты жанчыны і думаў пра сямейную гісторыю Ядвісі.
Застаючыся адзін, настаўнік часта ў думках шчыра размаўляў з дзяўчынай. Гэтыя ўяўныя размовы сагравалі яго, але пры сустрэчах ён не адважваўся сказаць ёй пра свае пачуцці.
Персанажы
Цытаты
Ён закрыў кнігу і колькі хвілін ляжаў нерухліва. Спярша ён чуў, як нейкае задаваленне прыемна запаўняе яго ўсяго, бо ў гэты вечар прымеціў, што панна Ядвіся ім вельмі цікавіцца.
Яго цягнула вольная праца ў невядомых прасторах людскога жыцця, яму хацелася пашырыць свой кругагляд, набыць тыя веды, якіх яму так бракавала.
Сама я, панічыку, бачыла, як біў яе раз пан. Узяў за косы, яшчэ на руку накруціў і вёў праз двор у пакоі. А што ён там рабіў ужо ў пакоі, то людзі таго не бачылі.
І смутак дзяцінства яна глыбока затаіла ў сэрцы, каб аб ім нават не дагадваліся людзі, бо пры ўсёй мяккасці свае натуры панна Ядвіся была гордая дзяўчына.
Але пры спатканні з Ядвісяю ён ніколі не выказваў таго, што гаварыў ёй без яе. Не то сарамяжлівасць яшчэ чыстага сэрца, не то нейкая асцярога стрымлівала сказаць ёй усё, што было на душы.