У палескай глушы (Колас)/Раздзел 21
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Малады настаўнік Лабановіч праводзіў вечары ў сялянскіх хатах, назіраючы за жыццём палешукоў. Яго прымалі прыязна, але гаварылі пераважна пра тое, пра што ён сам пытаўся: мясцовыя людзі былі асцярожныя і не адразу адкрывалі душу.
Жыццё сярод балот і лясоў прывучыла жыхароў Цельшына да разважлівасці і засцярогі. У лесе можна было сустрэць звера, заблудзіцца ці трапіць да сярдзітых леснікоў графа Патоцкага.
Настаўніку асабліва падабаліся старыя сяляне, якія памяталі даўнюю гісторыю вёскі і захоўвалі яе традыцыі. Яны ведалі, калі араць і сеяць, а паводле вышыні палёту жураўлёў меркавалі, якім вырасце авёс.
Адным з такіх старых быў васьмідзесяцігадовы дзед Мікіта. Ён жыў адзін, даўно пахаваўшы жонку і аддаліўшыся ад дзяцей. Нягледзячы на ўзрост, Мікіта быў моцны: калі падгуляе, мог танцаваць з камянямі-жорнамі ў руках. Вяскоўцы баяліся яго як знахара і чараўніка.
Мікіта і іншыя старыя перадалі грамадскія справы маладзейшым, хоць у важных выпадках яшчэ ўмешваліся. Калі ўзнікала заблытаная вясковая справа, дзед Мікодым выходзіў з хаты і сцвярджаў, што праўда ўсё роўна адкрыецца.
Царквы ў Цельшыне не было, акрамя могілкавай каплічкі. Вяскоўцы маліліся кожны па-свойму, а раз на год да іх прыязджаў з Малевіч святар Мадэст, якога ведалі як п’яніцу і лаяльніка.
Мадэст сушыў жыта за царскімі дзвярыма і перад нядзельнай службай хадзіў на балота забіраць рыбу з прылад сваіх парафіян. Аднойчы ён праваліўся ў дрыгву па пояс. Царкоўны стараста спачатку спакойна назіраў, а дапамог святару толькі пасля ягонага крыку.
У тую нядзелю Мадэст адмовіўся служыць абедню. На пытанне старасты, ці не пара званіць, ён адказаў, што абыдзецца з Богам так, як Бог абышоўся з ім. Тым не менш цельшынцы па-ранейшаму адчувалі патрэбу ў сувязі з царквой.
Аднойчы на Вадохрышча Лабановіч прачнуўся ад шуму ў кухні побач са сваім пакоем. Там сабралася шмат людзей з бутэлькамі, збанамі і іншым посудам. Яны набіралі ваду з цэбра, а школьная старожка кіравала раздачай і падлівала ў яго ваду.
Старожка патлумачыла настаўніку, што захавала ваду пасля малебна ў школе, а цяпер разбавіла яе для вяскоўцаў. Лабановіч сказаў, што па асвечаную ваду трэба было ехаць да царквы, але стараста запярэчыў, што гэта далёка, а Сцяпан Рылка махнуў рукой: маўляў, усё роўна.
За гадзіну ўсё сяло набрала вады, а старожка адчула сябе найважнейшай асобай у вёсцы. Пазней Лабановіч праз вучняў запрашаў жыхароў у школу на гутаркі і чытанні. На першы вечар прыйшло столькі людзей, што не хапіла месцаў.
Настаўнік гаварыў пра тое, як зрабіць жыццё лепшым і карыснейшым, прыводзячы прыклады з сялянскага жыцця. Але дзяўчаты больш цікавіліся хлопцамі, а некаторыя старыя пазяхалі. Напрыканцы Максім Цялушка пагадзіўся з настаўнікам, але сказаў, што старым ужо позна вучыцца і няхай вучацца дзеці.
Персанажы
Цытаты
Але гэтыя гутаркі не выходзілі за межы тых пытанняў, якія закранаў сам настаўнік, бо палешукі — людзі паважныя, сталыя, асцярожныя, не адразу і не кожнаму расчыняюць сваю душу
Вось толькі няхай падгуляе, няхай ачнецца ў ім яго маладая бунтоўная кроў — не выцерпіць, прасуне рукі ў камяні-жарнавікі і пойдзе з гэтымі камянямі, як з лёгкімі кацёлкамі, упрысядкі па хаце.
Памятаеце, прыязджаў бацюшка хатовіцкі служыць малебен у школе? Вось засталася ад малебна вада. Я пераліла яе ў бутэлечку, а цяпер, бачыце, мы разбавілі яе, і людзі бяруць свянцоную ваду.
Але яго вельмі здзівіла, што дзяўчаты зусім не слухалі і больш цікавіліся сваімі кавалерамі, чым яго прамоваю. Старыя палешукі хоць і слухалі, але то той, то другі шырока расчынялі сківіцы і пазяхалі.