У палескай глушы (Колас)/Раздзел 22
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Малады настаўнік Андрэй Лабановіч адмовіўся ад сваіх спроб, калі заўважыў, што слухачоў з кожным разам становіцца менш. У будныя дні ён працаваў у школе, а доўгімі зімовымі вечарамі чытаў, вывучаў падручнікі і пісаў сябрам, якія таксама апынуліся ў аддаленых куточках Беларусі.
Лабановіч пачаў весці дзённік, дзе апісваў свае думкі і пачуцці. Асабліва шмат месца ён адводзіў дзяўчыне, але баяўся, што нехта прачытае запісы, таму хаваў свае перажыванні за алегорыямі. Праз тыдзень настаўнік кінуў дзённік: напісанае здалося яму наіўным і смешным.
Дзяўчына, Ядвіся, надоўга затрымалася ў Гродзеншчыне. Лабановіча крыўдзіла, што яна не спяшаецца вярнуцца. Ён уяўляў, як пасля яе прыезду будзе праходзіць каля яе вокнаў, не паварочваючы галавы, каб схаваць сваю цікавасць і адпомсціць ёй за няўвагу.
У святочныя дні вольнага часу было яшчэ больш. Настаўніку хацелася да людзей, але ён пастанавіў нікуды не хадзіць. Курульчук пераехаў на Прыпяць, і Лабановіч шкадаваў, што сям'я з'ехала. Пра Марыну ў яго засталіся добрыя ўспаміны, а часам ён шкадаваў, што не пазнаёміўся з ёй бліжэй.
Не хацелася яму наведваць і падлоўчага Баранкевіча, хоць той запрашаў яго ў госці. Раней Лабановіч ахвотна сядаў з ім за стол, дзе іх частавалі выпіўкай і літоўскімі калдунамі.
Падлоўчы, выпіўшы, любіў расказваць пра свае поспехі ў жанчын і хваліўся, як перамагаў іншых кавалераў. Ён прапаноўваў настаўніку пазнаёміцца з паннай Людмілай і паехаць да Завітанак. Лабановіч адказаў, што вакол прыгажуні і без яго шмат прыхільнікаў.
Жонка Баранкевіча слухала мужавы аповеды. Пасля ён заводзіў музычную скрыначку, падпяваў або сядзеў у сумных успамінах, а потым ішоў адпачываць. Тады пані падлоўчая заставалася з Лабановічам і спрабавала падзяліцца сваім горам.
Яна запэўнівала, што паважае настаўніка і лічыць яго родным чалавекам. Жанчына скардзілася на свавольства пасынка Чэся і на тое, як цяжка ёй з ім справіцца. Яна гаварыла ціха, азіралася ў бок мужавага пакоя і не магла да канца выказаць свае думкі.
Лабановічу было шкада пані падлоўчую, але ён не хацеў умешвацца ў жыццё чужой сям'і. Яго таксама раздражняла, што яна пакорна трывае свае пакуты. Аднойчы ён спытаў, чаму яна не пакіне дом, калі адчувае сябе там няшчаснай.
Пытанне напалохала жанчыну. Яна маўчала, трымаючы галаву ў руках, а потым усміхнулася так, нібы прапанова была недарэчнай. Лабановіч паспрабаваў яе супакоіць, развітаўся і пайшоў.
Пазней пані падлоўчая сама прыйшла да настаўніка ўсхваляваная і заплаканая. Яна сказала, што больш не мае сілы цярпець. Лабановіч параіў ёй паехаць, калі ёсць куды. Жанчына паскардзілася, што муж заўсёды лічыць яе вінаватай, і сказала, што ён давёў першую жонку да магілы і яе таксама давядзе.
Выплакаўшыся, пані крыху супакоілася, папрасіла захаваць размову ў таямніцы і пайшла. Лабановіч уздыхнуў з палёгкай, але працягваў думаць, што ўтрымлівае яе ў гэтым доме. Ён задумаўся пра людзей, чые надзеі на шчасце не спраўдзіліся, і пра ўласныя мары. Успомніўшы Ядвісю, ён зразумеў, чаму ёй хацелася хоць ненадоўга з'ехаць і забыцца пра цяжкае хатняе жыццё.
Персанажы
Цытаты
Боязь, каб дзённік не папаў каму-небудзь у рукі і не расчыніў таямніцы яго душы, прымушала шукаць адмысловыя спосабы і формы запісаў, ужываць розныя алегорыі.
Вы тут — чалавек вольны. Цяжка вам, вы чуеце несправядлівасць, — што ж вас можа ўтрымаць ад таго, каб кінуць гэта жыццё і стаць вольным чалавекам?
Ох, мой паночку! Як трудна яму ўнаравіць! Ну, няхай я нягодная, але ж ён і першую жонку ў магілу ўвагнаў і мяне ўгоніць. — Пані падлоўчая плакала. — І ўсё я вінавата.
І была ж у людзей маладосць, былі ў іх светлыя надзеі на жыццё. Па сваім гусце будавалі яны шчасце, перажывалі пачатак нейкай прыгожай казкі, і чым скончылася гэта казка?
Яму стала цяпер ясным і зразумелым, чаму яна так ірвалася адгэтуль хоць на колькі тыдняў, абы хоць забыць і адысціся ад гэтага бруду жыцця, ад атруты дамашніх праяў.