У палескай глушы (Колас)/Раздзел 23
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Увечары малады настаўнік Лабановіч адчуваў адзіноту і незадаволенасць сваім жыццём. Ён хацеў чымсьці заняцца, але не ведаў чым. Каб пераадолець цяжкі настрой, ён вырашыў куды-небудзь пайсці, хоць і не мог выбраць, да каго завітаць.
Калі настаўнік ужо сабраўся, бабка прынесла яму ліст ад блізкага сябра. Лабановіч распрануўся і пачаў чытаць. Сябар весела расказваў, як яго падпаілі і спрабавалі ажаніць са сваячкай дыякана, але ён здолеў уцячы ў вырашальны момант.
Лабановіч усміхаўся, а бабка, гледзячы на яго, таксама смяялася. Калі яна спытала, хто напісаў ліст, настаўнік пажартаваў, што гэта паненка згаджаецца адразу выйсці за яго замуж. Бабка адказала, што галоўнае — каб дзяўчына была добрая.
У канцы ліста сябар паведаміў пра смерць Андрэя Лабузькі, які разам з імі скончыў семінарыю. Навіна ўзрушыла Лабановіча: ён памятаў Андрэя маладым, здаровым і поўным сіл. Ён таксама згадаў, як летась дзеля жарту прадказаў Лабузьку, што той нядоўга пражыве.
Настаўнік уявіў мёртвага сябра і пачаў думаць пра няпэўнасць чалавечага лёсу. Яго мучылі пытанні, куды знікаюць чалавечыя жаданні і што адбываецца пасля смерці. Ён адчуў страх перад сілай, якой не можа супрацьстаяць.
Бабка заўважыла раптоўную змену ў яго твары і сама спалохалася. Яна выйшла з пакоя і некаторы час прыслухоўвалася за дзвярыма. Пачуўшы, што настаўнік паводзіць сябе ціха, яна крыху супакоілася.
Лабановіч разважаў, што кожны чалавек носіць у сабе смерць, хоць людзі рэдка гавораць пра гэта. Ён параўнаў жыццё з дарогай, якая абавязкова скончыцца, і запытаўся ў сябе, ці варта жыць, калі наперадзе чакае нябыт.
Ён успомніў панну Ядвісю, якая казала, што хацела б памерці. Настаўнік не верыў ёй, бо лічыў, што кожны чалавек хоча жыць. Згадаў ён і паданне пра Матусала: той хацеў бы працягнуць доўгае жыццё, але адмовіўся, калі даведаўся, што давядзецца зноў паміраць.
Разважаючы пра страх смерці, Лабановіч спрабаваў зразумець, што прымушае людзей самім пазбаўляць сябе жыцця. Ён сумняваўся ў тым, што гэта можна растлумачыць толькі слабасцю, і ўспомніў прачытаную ў газеце перадсмяротную запіску чалавека, які выпіў, каб менш баяцца.
Непрыкметна для сябе настаўнік пачаў уяўляць сябе на месцы самагубцы. Ён адчыніў шуфляду і ўзяў рэвальвер, з якога раней страляў па цэлі ў лесе. Цяпер зброя прыцягвала яго, і ён думаў пра тое, як хутка можа наступіць смерць.
Раптам Лабановіч апамятаўся і адкінуў рэвальвер. Ён заўважыў, што рукі дрыжаць, а на лбе выступіў халодны пот. Разам з тым ён адчуў палёгку, быццам небяспечны стан ужо мінуў.
Бабка вярнулася і сказала, што бачыла: ліст прынёс яму нядобрую вестку. Яна прызналася, што шаптала, каб адвесці ад яго дрэнныя думкі. Лабановіч збянтэжыўся, але думкі пра Андрэя і смерць паступова адступілі. Ён вырашыў, што ў свеце ўсё, магчыма, адбываецца прасцей, чым здаецца.
Персанажы
Цытаты
Нейкае нездаваленне, няяснае адчуванне бяссэнснасці такога жыцця, якім жыве ён, пачуццё адзіноты пачынала закрадацца ў душу. Настаўнік чуў, што яму чагось не стае, чуў, што яму трэба нешта зрабіць, чымся заняцца.
Няпэўнасць і нязначнасць людскога лёсу і гэта смерць, смерць усёмагутная і неадхільная, як злая здань, пачынала трывожыць яго і зноў ахапіла ўсю істоту.
Таксама будзе, — разважаў Лабановіч, — такі момант, калі я ступлю апошні крок майго жыцця, апошні момант, а там — смерць, там — канец!.. А далей што? Далей — цёмная і жудасная ноч нябыту.
Але раптоўна нейкі промень асвятлення бліснуў у галаве. Ён адкінуў ад сябе рэвальвер. Халодны пот выступіў на лбе. Цяпер толькі заўважыў Лабановіч, што рукі яго трэсліся