У палескай глушы (Колас)/Раздзел 28
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Лабановіч сустракаў сваю першую вясну на Палессі. Ранняе цяпло змяніла выгляд балот і лесу: снег раставаў, з-пад яго паказваліся расліны, а ручаі ажывалі ад талай вады.
Абуджэнне прыроды выклікала ў настаўніка смутак і няяснае імкненне да чагосьці новага. Ён разважаў пра чалавечае незадавальненне, жаданне пазнаваць невядомае і загадкі жыцця.
Пасля пісарскага балю Лабановічу было сорамна: ён напіўся, гаварыў глупствы і піў за здароўе незнаёмай маладзіцы. Раніцай ён паспешліва пакінуў Хатавічы і вярнуўся дадому.
На другі дзень пасля балю настаўнік хадзіў уздоўж чыгункі і ацэньваў свае паводзіны. Ён успамінаў планы, з якімі прыехаў на Палессе, і думаў, што не здолеў іх ажыццявіць. Яму хацелася пакінуць усё і пачаць жыццё ў іншым месцы.
Ваколіцы Цельшына здаваліся яму цеснымі і пустымі. Лабановіч не хацеў правесці тут яшчэ адну зіму і думаў з'ехаць, калі скончацца заняткі ў школе.
Убачыўшы ў акне суседняга дома Ядвісю, ён наважыўся зайсці да яе. Дзяўчына папракнула яго, што пасля знаёмства з паннай Людмілай ён перастаў наведвацца да іх. Лабановіч адказаў ёй кампліментам і забыўся пра ранейшыя крыўды.
Ядвіся сказала, што не любіць панурых людзей. Калі яна спытала, што значыць для яго, настаўнік адказаў: «Усё!» Ён паспрабаваў прыкрыць сур'ёзнасць сваіх слоў жартам, а дзяўчына паднесла яму кошык і прапанавала сыпаць туды красамоўства. Абое смяяліся.
Потым Ядвіся папрасіла яго аб паслузе. Паводле яе слоў, адной дзяўчыне з Гродзеншчыны трэба было выйсці замуж, каб атрымаць іншае прозвішча ў дакументах. Ядвіся спытала, ці пагадзіўся б Лабановіч павянчацца з ёю.
Настаўнік не ведаў, ці верыць пачутаму. Ён падумаў, што нічога не значыць для Ядвісі, і з крыўдай адказаў, што зусім не думае пра жаніцьбу. Размову перапыніла Габрынька, якая ўвайшла ў пакой.
Габрынька весела расказвала пра гасцяванне і пра тое, як не хацелася вяртацца. Лабановіч слухаў яе, не гледзячы на Ядвісю. Тая моўчкі назірала за настаўнікам, потым выйшла і вярнулася толькі пасля яго сыходу.
Дома засмучаны Лабановіч напісаў семінарскаму сябру Янку Тукалу. Ён прызнаўся, што яму абрыдла жыццё на адным месцы, паведаміў пра намер пасля школы паехаць дадому, а на наступны год перабрацца глыбей у Палессе. Настаўнік скардзіўся, што не мае выразнага плана працы і не хоча абмяжоўвацца звычайнымі школьнымі заняткамі.
У лісце ён параўнаў сябе з мухай пад шкляным каўпаком і напісаў, што баіцца душэўнага заняпаду і грамадзянскай смерці. Аднак, скончыўшы ліст, Лабановіч прызнаў, што назваў не сапраўдную прычыну свайго смутку. Ён зноў пачаў думаць пра Ядвісю.
Персанажы
Цытаты
Але вечныя загадкі жыцця і вечныя нашы імкненні іх адгадаць, бо формы жыцця абмежаваны, само ж жыццё не мае граніц.
Усе думкі аб помсце панне Ядвісі, усе тыя калючыя словы, якія ён думаў не так даўно кінуць ёй, — усё цяпер знікла, нібы гэтыя вочы і бровы адвялі іх і пахавалі навекі.
Я, брат, тая муха, што папала пад шкляны каўпак: і свет вакол відаць, і месца ёсць выбіцца з гэтага каўпака, але няма здольнасці папасці ў выйсце.
Але вельмі цяжка пачуваць, што цябе пачынае зацягваць балота, і ты ведаеш, што ў гэтым балоце твая грамадзянская смерць.
Напісаўшы гэты ліст, Лабановіч прылёг на канапу і задумаўся... «А ўсё гэта я лгу: не тыя прычыны майго нездавалення і смутку».