У палескай глушы (Колас)/Раздзел 34
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Каля восьмай раніцы на экзамен пачалі прыязджаць настаўнікі з вучнямі. Адны настаўнікі заклікалі дзяцей трымацца смела, другія яшчэ раз тлумачылі ім правілы і правяралі іх веды.
Пакінутыя без нагляду вучні знаёміліся паміж сабой, часам штурхаліся, біліся і давалі адзін аднаму мянушкі. На экзамен звычайна збіралася пяць ці шэсць школ.
Настаўнікі адрозніваліся звычкамі і поглядамі. Адны імкнуліся выглядаць незалежнымі, другія лічылі сябе вельмі адукаванымі, а старэйшыя больш клапаціліся пра гаспадарку і стараліся дагадзіць начальству.
Інспектар Хрысціцкі прыехаў загадзя і спыніўся ў мясцовага святара Пражорыча. Чакаючы яго ў кабінеце Трахіма Пятровіча Грынько, настаўнікі абмяркоўвалі экзамен і рознае стаўленне інспектара да іх.
Калі Хрысціцкі з'явіўся, настаўнікі паправілі вопратку. Лабановіч паспрабаваў лепш уладкаваць на плячах занадта вялікі і заплямлены сурдут. Усе стараліся паводзіць сябе перад начальствам годна і разам з тым не выклікаць яго незадавальнення.
Інспектар строга распытаў Грынько, ці падрыхтаваны пісьмовыя прылады і карты, а пасля павёў настаўнікаў у школу. Лабановіч ішоў апошнім, каб яго сурдут менш кідаўся ў вочы.
Дзяцей пасадзілі за сталы і далі ім паперу. Першае слова дыктоўкі, «экзаменационная», выклікала ў іх цяжкасці: вучні памыляліся, некаторыя плакалі. Сам Хрысціцкі дыктаваў тэкст, бо не давяраў настаўнікам.
Настаўнік Філюк непрыкметна падказваў сваім вучням знакі прыпынку. Ён загадзя навучыў іх разумець умоўныя жэсты: напрыклад, дакрананнем да вуха паказваў, дзе паставіць коску, а да брыва — дзе патрэбны клічнік.
Пасля дыктоўкі дзеці пісалі пераказ і раша́лі задачу. Прыкладна праз дзве гадзіны іх адпусцілі на перапынак, а настаўнікі праверылі работы. Затым пачаўся вусны экзамен, на які прыйшоў і Пражорыч.
Камісію ўзначаліў інспектар; побач з ім сядзелі святар і настаўнік тых вучняў, якіх у гэты час экзаменавалі. Адзін хлопчык растлумачыў памылку ў слове «телега» тым, што спалохаўся.
Інспектар паспрачаўся з маладым настаўнікам наконт напісання слова «несмотря». Настаўнік настойваў, што яно пішацца разам, і спаслаўся на граматыку Грота. Грынько пацвердзіў яго словы і прынёс кнігу. Пасля Хрысціцкі пахваліў вучняў Філюка за веданне сінтаксісу, а Грынько ціха заўважыў Лабановічу, што для іншых правілаў сігналізацыя не была наладжана.
Скончыўшы экзамен, інспектар даў настаўнікам заўвагі і пайшоў абедаць са святаром. Настаўнікі таксама паабедалі, выпілі і павіншавалі адзін аднаго з канцом навучальнага года. Грынько прапанаваў Лабановічу застацца на ноч, але той адмовіўся: ён сумаваў па Цельшыне і позна ўночы выехаў дадому цягніком.
Персанажы
Цытаты
Была адна рыска, агульная для ўсіх настаўнікаў: гэта асаблівая бледнасць і зямлістасць колеру твараў, якую можна заўважыць толькі ў тых, хто змушан жыць у падвалах і астрогах.
Інспектар увайшоў, як цар: важны, строгі і з такім выглядам, як бы ён трымаў у руках лейцы, каб не разбеглася, спудзіўшыся, зямля, на якой мы жывём.
Яны павінны былі напісаць першае слова: «экзаменационная». Дзеці мардаваліся, мыляліся, некаторыя плакалі, пішучы гэтае слова. Потым само начальства пачало дыктаваць, не давяраючы настаўнікам.
У тыя часы Грот сядзеў незвычайна крэпка на сваім троне. І калі ты казаў свайму супярэчніку, што па Гроту пішацца так, то ўжо ніякія довады чалавечага розуму не маглі зрушыць цябе з пазіцыі.