У палескай глушы (Колас)/Раздзел 35
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Ядвіся правяла апошні вечар перад ад’ездам, думаючы пра настаўніка Лабановіча. Яна ведала, што не ўбачыць яго перад дарогай, і шкадавала, што раней не сказала яму пра свой выезд у панядзелак.
З двара дзяўчына глядзела на цёмныя вокны яго пустой кватэры. Яна ўспамінала, як раней цішком залазіла на плот і назірала, як настаўнік сядзеў над кнігай і зрэдку глядзеў у акно, не заўважаючы яе.
Ядвіся думала, што магла б застацца: бацька не прымушаў яе ехаць. Ён быў з ёй добры, але яна ўсё ж баялася яго, асабліва калі ён вяртаўся дадому з грозным выглядам. Нягледзячы на жаданне яшчэ раз убачыць Лабановіча, яна вырашыла не адкладваць ад’езд.
Дзяўчыне хацелася зайсці ў пакой настаўніка і сесці на яго месца, але пустая кватэра палохала яе. Смех соў каля каплічкі і цёмныя вокны ўзмацнялі неспакой. Нарэшце яна перамагла страх і пайшла да настаўніцкай кватэры.
У незамкнёнай кухні Ядвіся застала бабку, якая ляжала на печы. Дзяўчына сказала ёй, што заўтра паедзе. Бабка здзівілася, што яна не пачакае вяртання настаўніка, і выказала думку, што ён будзе сумаваць, калі яны не развітаюцца.
Ядвісі было прыемна чуць гэтыя словы. Бабка расказала, што бачыла, як Лабановіч глядзеў на дзяўчыну, і прапанавала ім калі-небудзь ажаніцца. Ядвіся адказала, што ёй толькі шаснаццаты год і яна яшчэ не можа выходзіць замуж.
Бабка запэўнівала, што настаўнік пакахаў Ядвісю, хоць ён сам не гаварыў ёй пра гэта. Дзяўчына прызналася, што едзе далёка служыць у маёнтак. Яна сказала, што Лабановіч не ведае пра яе планы і што пісаць яму яна не будзе.
Пасля размовы Ядвіся ўвайшла ў цёмны пакой настаўніка. Яна прыслухалася да шолаху, разгледзела стол і крэсла, а потым села так, як звычайна сядзеў Лабановіч. Ёй здавалася, быццам яна зноў глядзіць на яго праз акно.
Падышоўшы да паліцы, Ядвіся паклала ў адну з яго кніг кавалачак паперы. У пустым пакоі ёй было адначасова страшна і сумна, але і прыемна. Яна вярнулася ў кухню, пажадала бабцы дабранач і выйшла.
Бабка зачыніла дзверы і зноў легла на печы ў сваім цёмным кутку. Тым часам Ядвіся падышла да дзікай грушкі. Дрэўца ўкалола ёй руку, а яна асцярожна адламала яго верхавінку, жадаючы так паказаць Лабановічу, што яна злая і нядобрая.
Вярнуўшыся на свой двор, дзяўчына зноў паглядзела на вокны настаўніка. Яна ведала, што ён вернецца і ў кватэры зноў з’явіцца святло, але сама гэтага ўжо не ўбачыць. Ядвіся думала, што добраахвотна адмовілася ад свайго шчасця, хоць захавае яго ў сэрцы.
Яна хацела большага шчасця, але баялася, што пасля можа прыйсці горыч. Ядвіся спрабавала думаць пра дарогу і невядомую будучыню, аднак не магла забыць настаўніка і зноў пыталася ў сябе, навошта схлусіла яму. Месяц зайшоў за ветракі, а апоўначы яе апошні вечар скончыўся.
Персанажы
Цытаты
Дом толькі тады жывы, калі ў ім жыве гаспадар, бо гаспадар — душа свайго дома. Як смутна і тужліва пазіраюць гэтыя шкляныя вочы пустой і мёртвай кватэры!
— Добрымі вочкамі, успагаднымі вочкамі, паненачка, такім позіркам, што ад сэрца ідзе, каб другому сэрцу штось сказаць.
— А што сказаць другому сэрцу?
— Я ўжо забылася, паненачка.
Яна ўстае, кладзе ў кнігу кавалак паперачкі, азірае цёмныя сцены — яны непрыветныя і маўклівыя. Яны мёртвыя, бо душа выйшла з гэтага дома. Ёй страшна і жудасна — і разам з гэтым прыемна і смутна.
Яна проста спыніла сваё шчасце і сказала: «Даволі!» Але хто ж вырве з яе сэрца гэта шчасце цяпер? Ніхто. Яна будзе з ім жыць, будзе жыць і з тым, хто сядзеў унь там і праводзіў рукою па сваіх цёмных, маладых вусіках.
Але сэрца ёй кажа: «Я хачу яшчэ болей гэтага шчасця! Я хачу выпіць яго ўсё, усё, да самага дна!» «Не, няхай яно будзе лепш недапітым, бо, можа, на дне яго наліта атрута. Так лепей!»