У палескай глушы (Колас)/Раздзел 7
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Кватэру настаўніка Лабановіча ад школьнай залы аддзяляла драўляная сцяна. Раніцай, калі пачалі збірацца вучні, яму было чуваць кожны іх крок і слова.
Напярэдадні стараста Раман Круглы абышоў вёску і загадаў сялянам пасылаць дзяцей у школу. Выканаўшы абавязак, ён зайшоў да настаўніка і назваў яго панічом.
Лабановіч папрасіў так да сябе не звяртацца: яго бацька быў такім самым мужыком, як і стараста. Настаўнік пасадзіў вялікага і моцнага госця на канапу, бо слабае крэсла магло яго не вытрымаць.
Убачыўшы магутнае целаскладанне Рамана, Лабановіч успомніў яго бацьку Рыгора, які мог падняць сына на рукі, нібы хлопчыка. Настаўнік падумаў, што на Палессі жывуць моцныя людзі.
Стараста сказаў, што загадаў пасылаць у школу хлопцаў. Лабановіч адказаў, што вучыцца патрэбна і дзяўчаткам. Раман лічыў такую думку дзіўнай, хоць ветліва згаджаўся з настаўнікам. Па яго твары было відаць, што аргументы яго не пераканалі.
Для мужчын стараста прызнаваў карысць навучання, асабліва чытання, а без пісьма, на яго думку, можна было абысціся. Самому яму даводзілася атрымліваць у воласці павесткі, лісты і паперы пра нядоімкі і перадаваць іх адрасатам.
Каб не пераблытаць паперы, Раман раскладваў іх па відах і запамінаў, каму што прызначалася. Лісты ён адрозніваў паводле колеру і памеру канвертаў. Перад выхадам стараста доўга паўтараў у памяці ўсё, што даведаўся ў воласці.
Калі яму ўдавалася ўсё запомніць, ён ішоў далей спакойны і вясёлы. Калі ж забываў нешта важнае, спыняўся пасярод вуліцы, разглядаў паперы і часам сумны вяртаўся ў воласць па тлумачэнні.
Чакаючы сустрэчы з дзецьмі, Лабановіч хваляваўся і думаў пра адказнасць за іх. Ён не хацеў абмяжоўвацца школьнай праграмай: настаўнік спадзяваўся навучыць вучняў самастойна разважаць і шукаць прычыны з'яў.
Лабановіч верыў, што свядомыя людзі змогуць змяніць сваё жыццё і самі выбраць дарогу. Ён лічыў, што ніхто не мае права навязваць іншым сваю волю, бо кожны можа памыляцца. Таксама ён разважаў пра непаразуменне паміж правадырамі і натоўпам, які не заўсёды разумеў перашкоды на прапанаваным шляху.
Настаўнік некалькі разоў паглядзеў на гадзіннік: у першы дзень ён збіраўся пазнаёміцца з вучнямі і запісаць іх у журнал. Тым часам дзеці асмялелі, бегалі і смяяліся, але з цікавасцю зазіралі ў шчыліны дзвярэй настаўніцкай кватэры. У кухні яны пыталіся ў старожкі, ці не сярдзіты настаўнік, а ўбачыўшы яго, уцяклі. Старожку гэта рассмяшыла.
У школьнай зале сабраліся каля дваццаці вучняў, большасць з іх прыйшла ўпершыню. Яны былі ў лапцях і суконных світках. Калі Лабановіч увайшоў, дзеці са страху збіліся ў гурт. На яго прывітанне адказалі некалькі хлопчыкаў, якія ўжо вучыліся ў школе. Старэйшыя сказалі, што пазней прыйдзе больш дзяцей, а на пытанне да новых вучняў адказаў толькі адзін, самы смелы хлопчык.
Персанажы
Цытаты
Лабановіч, наколькі мог, тлумачыў старасту, што і дзяўчаткам таксама вучыцца трэба, і даводзіў, скуль гэта патрэба вынікае.
Стараста слухаў, прыплюшчыўшы вочы, і толькі згаджаўся:
Выпаўненне аднае школьнае праграмы яго не здавальняла, і сваё галоўнае назначэнне як настаўніка Лабановіч вызначаў так: абудзіць у вучнях і выклікаць да дзеяння крытычны розум
Бо калі чалавек пачне разважаць, дашуквацца прычын таго стану, у якім ён знаходзіцца, ён, напэўна, не пагодзіцца са сваёю доляй і будзе старацца адваяваць сабе лепшае месца на свеце.
Навязваць жа людзям сваю волю, вымагаць ад іх, каб яны рабілі іменна так, а не іначай, мы не маем права, бо хто можа паручыцца за тое, што мы не памыляемся?