У палескай глушы (Колас)/Раздзел 9
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Падлоўчы Баранкевіч паходзіў з Гродзеншчыны і называў сябе ліцвінам, хоць мясцовыя жыхары лічылі яго палякам. Сваё паходжанне ён пацвярджаў, між іншым, заканчэннем прозвішча. Даведаўшыся прозвішча новага настаўніка Лабановіча, падлоўчы ўзрадаваўся і назваў яго таксама ліцвінам.
Баранкевіч любіў выпіць у добрай кампаніі і настойваў, каб Лабановіч не пакідаў гарэлкі ў чарцы. Ён гаварыў пераважна па-беларуску, адзін не піў і ў кампаніі ведаў сваю меру. Падлоўчы таксама любіў літоўскія калдуны і расказваў, што аднойчы з’еў іх сто сорак.
Увечары таго дня, калі Лабановіч гуляў каля чыгункі, ён упершыню зайшоў да падлоўчага. Гаспадар ветліва прыняў суседа ў чыстым, але амаль пустым пакоі, прапанаваў папяросу і загаварыў з ім. Баранкевіч быў першым чалавекам, ад якога настаўнік пачуў добрае слова пра гэтае месца: падлоўчаму падабалася, што побач была чыгунка.
Потым гаспадар паклікаў дзяцей. Малодшая дачка Габрыня хутка ўвайшла, падала госцю руку і прысела ў знак прывітання. Лабановіч не ведаў такога звычаю і спалохаўся, падумаўшы, што наступіў ёй на нагу.
Дзевяцігадовы Чэсь павітаўся з настаўнікам, моўчкі сеў каля печы і адтуль назіраў за ім. Калі бацька ненадоўга выйшаў, Габрыня спытала ў Лабановіча, ці любіць ён музыку, і завяла музычную скрыначку.
Мелодыя напоўніла пакой мяккімі гукамі і выклікала ў настаўніка смутныя ўспаміны і думкі пра хараство жыцця. Неўзабаве вярнуўся Баранкевіч, а за ім прыйшла яго другая жонка. Пазней Лабановіч даведаўся, што ў сям’і падлоўчы быў жорсткім чалавекам.
Габрыня прывяла старэйшую сястру Ядвісю, стройную чарнявую дзяўчыну гадоў шаснаццаці. Размаўлялі пераважна гаспадар і настаўнік, астатнія толькі зрэдку ўстаўлялі слова. У прысутнасці Баранкевіча сямейнікі паводзілі сябе стрымана.
Падлоўчы з павагай успомніў ранейшага настаўніка Турсевіча, які ўмеў трымацца ў любым грамадстве і меў асабісты гонар. Лабановіч расказаў, што Турсевіч быў яго земляком, сябрам і настаўнікам: адну зіму ён вучыў яго і братоў. Лабановіч высока цаніў яго працу ў школе і імкненне да ведаў.
Жонка падлоўчага таксама пахваліла Турсевіча, пазіраючы пры гэтым на мужа. Чэсь заўважыў, што ранейшы настаўнік быў строгі. Баранкевіч пажартаваў, што папросіць Лабановіча ставіць сына на калені на грэчку, а Ядвіся адказала, што ў настаўніка яе няма.
Лабановіч сказаў, што Чэсь будзе добрым вучнем і пакаранне не спатрэбіцца. Сёстры засмяяліся, а хлопчык не быў пэўны, што яму ўдасца пазбегнуць грэчкі. Тым часам жонка падлоўчага і Габрыня падрыхтавалі стол, і ўсе селі піць чай з вяндлінай.
За сталом Лабановіч адчуваў сябе вольна і размаўляў з гаспадарамі і дзяўчатамі. Выпіўшы шклянку гарбаты, Баранкевіч папрасіў прабачэння і паехаў па службе. Без бацькі дзяўчаты сталі больш свабоднымі, жартавалі і распытвалі настаўніка пра яго знаёмствы.
Ядвіся спытала, ці ведае ён панну Марыну, якая жыла на чыгуначнай будцы. Лабановіч расказаў, што ў той дзень сустрэў на чыгунцы вельмі прыгожую дзяўчыну. Распытаўшы пра яе знешнасць, Ядвіся пацвердзіла, што гэта была Марына. На развітанне сёстры некалькі разоў запрасілі настаўніка часцей да іх заходзіць.
Персанажы
Цытаты
«Я — ліцвін», — з нейкаю гордасцю зазначаў пан падлоўчы і сваю належнасць да ліцвіноў даводзіў, паміж іншым, і тым, што яго прозвішча — Баранкевіч — мела канчатак на «іч»
Але і ў кампаніі «добрых людзей» ніколі не перабіраў меры. У яго была тут пэўная граніца, якой ён ніколі не пераступаў і за якую яго нельга было вывесці ніякімі сіламі.
Усе ж дробязі жыцця, увесь будзённы клопат, мут душы — усё гэта знікала, адступала перад чарамі хараства. Скуль жа гэты смутак? Аб чым ён?
Было відаць, што прысутнасць падлоўчага стрымлівала іх, прымушала трымацца нейкіх граніц, якія зʼяўляліся вынікам практыкі сумеснага жыцця.
Ён не толькі вядзе добра справу ў школе, але і многа працуе над самім сабою; чалавек многа чытаў і многа думаў. Гэта адзін з тых маіх сяброў, якіх я вельмі шаную і паважаю.