Маці (Брыль)
Дзяленне пераказу на раздзелы — ўмоўнае.
Вяртанне з жніва: паперка на слупе і трывога за Васіля
Сельскі хутар у Заходняй Беларусі. Лета, меркавана 1941 года. Увечары пажылая маці вярталася дадому пасля жніва. Ад цяжкай працы і спёкі яна ўсё больш слабела, ледзь перастаўляла натруджаныя ногі.
Следам з сярпом на плячы ішоў яе наймалодшы сын Васіль, адзіны з трох братоў, які ў тое лета заставаўся дома.
Маці спынілася каля пахіленых снапоў жыта і паказала сыну, як яны трымаліся пасля ранішняга ветру. Яна ўсміхнулася і падбадзёрыла іх, нібы жывую істоту. Потым яны выйшлі на дарогу і пайшлі ўздоўж тэлеграфных слупоў, якія сумна гулі. Недалёка ад павароту на хутар жанчына заўважыла на адным слупе белую паперку і спынілася.
Васіль ужо чытаў аб’яву. Ён сарваў яе, падраў і раскідаў кавалачкі. На пытанне маці хлопец растлумачыў: жыхарам забаранялі карміць байцоў і загадвалі выдаваць іх паліцаям за гарэлку і тытунь. За непаслушэнства пагражалі расстрэлам усёй сям’і і спаленнем хаты. Маці не верыла, што людзі паслухаюцца такога загаду, і спадзявалася на Божую волю.
Дома яны паклалі сярпы. Маці збіралася падаіць карову і прыгатаваць вячэру, але сын абвясціў, што пойдзе ў вёску. Яна спалохалася, прасіла застацца, нагадвала пра раннюю працу і прапанавала спачатку паесці. Яна баялася, што яго давядзе да бяды сябар Азаронак.
Васіль абяцаў хутка вярнуцца і спытаў, ці яна спалохалася. Маці адказала, што бачыла і разумела яго небяспечныя справы. Раззлаваны хлопец не захацеў слухаць павучанняў і пайшоў. Яна зноў засталася чакаць яго ўсю ноч.
Ноч без сну: успаміны пра старэйшых сыноў і прыход уцекачоў
Маці не спала ад болю ў нагах і трывожылася за дзяцей. На пачатку вайны абодва старэйшыя сыны пайшлі на ўсход і не вярнуліся. Сярэдні толькі пазалетась выйшаў з польскай турмы, а пасля працаваў старшынёй сельсавета. Старэйшага ў 1939 годзе мабілізавалі ў польскае войска; восенню ён вярнуўся з нямецкага лагера. Ён паспеў прывезці дрэва на новую хату. Абодва яшчэ не ажаніліся. Цяпер і апошні сын шукаў небяспекі.
Перад світаннем у акно асцярожна пастукалі. Жанчына спалохалася, але на імгненне спадзявалася на вяртанне сваіх. Яна адчыніла дзверы: перад ёю стаялі чатыры байцы, якія ўцяклі з лагера.
Адзін папрасіў хлеба і паабяцаў адразу сысці. Маці ўспомніла аб’яву з пагрозамі і Васіля, які яшчэ не вярнуўся. Але перад галоднымі людзьмі яна не зачыніла дзвярэй:
Застаўся толькі страшны няголены твар чалавека з вялікімі вачыма. Засталіся толькі яны - цяпер ужо добра відаць - учатырох.
- Заходзьце, хлопчыкі! Я вам хоць малачка... Хоць смагу прагнаць...
Апошні паход маці і чатырох байцоў
Маці запрасіла байцоў у хату і вырашыла не запальваць лямпу. За дапамогу ўцекачам яе чакала расправа: хату спалілі, а яе разам з чатырма мужчынамі павялі на расстрэл. Людзі бачылі іх на дарозе і ў мястэчку, разумеючы, куды і за што іх вялі. Шлях ад роднага дома заканчваўся каля свежай ямы, выкапанай сярод лапухоў.
Жанчына ішла наперадзе, а байцы — па двое за ёю. Ім скруцілі рукі за спінамі калючым дротам; яе рук не звязалі. Самы малады з уцекачоў ледзь трымаўся на нагах, але стараўся не ўпасці і ўзнімаў галаву, як таварышы. Побач ішлі ўзброеныя канваіры з аўчаркамі. На ўзбоччы ўсё гэтак жа гулі тэлеграфныя слупы.
Маці плакала, але думала не пра сябе. Яна радавалася, што Васіль не вярнуўся і нават не прыбег на пажар. Спадзявалася, што ён ужо далёка і разам з Азаронкам адкапаў схаваныя кулямёты. Яна прасіла Бога зберагчы ўсіх трох сыноў ад куль і даць ім убачыць яе магілу. Потым яе думкі зноў вярталіся да людзей, якія ішлі следам.
Яна чула іх босыя крокі і цяжкае дыханне, але нават азірнуцца не магла. Склаўшы спрацаваныя рукі, яна працягвала маліцца:
Яна аддала ім усё, што магла... А тут нават не азірнешся. І яна рабіла адно - яшчэ як мама вучыла - малілася. І за сваіх сыноў, і за чужых, і за сябе...
Маці не ведала, як глыбока запомнілі яе сустрэчныя. Памяць пра яе вочы і рукі мусіла стаць для многіх дакорам і дапамагчы пераадолець страх перад начной партызанскай атакай.