Птушкі і гнёзды (Брыль)/Было гэта ці не?

З пляцоўкі Вікісам
Гэты пераказ створаны з дапамогай штучнага інтэлекту. Ён яшчэ не прайшоў рэдактарскую праверку і можа змяшчаць памылкі.
🌲
Птушкі і гнёзды. Было гэта ці не?
1964
Кароткі змест раздзела
з цыкла «Птушкі і гнёзды»
Арыгінал чытаецца за 72 хвілін
Мікразмест
Малады беларус працаваў у няволі ў Германіі і трымаўся дзякуючы сябру. Пацалунак з чэшскай дзяўчынай абудзіў успаміны пра юнацкія захапленні, але за ўласным шчасцем ён не заўважыў сябравага болю.

Назвы раздзелаў і іх падзел на часткі — умоўныя.

Раздзел 1. Ранішнія ўспаміны, сяброўства і падпольнае мінулае

Сосны, песні Пасынак і ранішняя ілюзія свабоды

На світанні Алесь Руневіч ляжаў у чужым пакойчыку ў нямецкім горадзе, глядзеў у адчыненае акно і цешыўся чыстай падушкай. Пасля двух гадоў казармаў і баракаў ён атрымаў крыху асабістага спакою.

👨🏻
Алесь Руневіч — малады мужчына каля 21 года, беларускі прымусовы рабочы ў Германіі, уражлівы, марыць пра свабоду і каханне.

Асветленыя сонцам каштаны нагадалі яму сосны на гарах за горадам, а іх уяўны шум — вечаровыя спевы родных Пасынкаў. Над усім вясковым хорам тады ўзвышаўся незвычайны голас селяніна Барыса Харуты.

👨🏻
Барыс Харута — пажылы мужчына з Пасынкаў, селянін з цудоўным дрыжачым тэнарам, душа вясковых песень.

З вайны Харута прынёс пакалечаную руку і шмат рускіх ды ўкраінскіх песень, якія спяваў разам з беларускімі. Алесь дапамагаў яму запяваць. Успамін пра хор ненадоўга вярнуў хлопцу адчуванне роднага жыцця. Ён думаў пра жаданае вяртанне дадому:

Проста — мне добра хоць вось так, хоць на трохі забыцца, што я — не дома, не на тым адзіным у свеце месцы, дзе мне так хочацца быць, дзе я павінен быць, каб адчуваць сябе шчаслівым, вольным і сваім.

Ён ведаў, што хутка самалёты, звон, салдацкія каманды і вулічны рух разбураць цішыню: пачнецца яшчэ адзін дзень працы ў няволі.

Прызначэнне да Мазалька і дружба, падрыхтаваная Крушыным

Побач яшчэ спаў Андрэй Мазоль, якога сябры называлі Мазальком. Яго прысутнасць дапамагала Алесю лягчэй пераносіць чужыну.

👦🏻
Андрэй Мазоль (Мазалёк) — малады мужчына, беларускі падпольшчык і прымусовы рабочы, сябар Алеся і Крушыны, стрыманы, смелы.

Іх зблізіў агульны старэйшы сябар Сяргей Крушына. Ён амаль чатыры гады ведаў Алеся, падтрымліваў яго літаратурныя памкненні, а Андрэю быў блізкім яшчэ з гімназічных гадоў.

🧔🏻
Сяргей Крушына — сталы мужчына, паэт-падпольшчык, настаўнік Алеся і Андрэя, мудры і аўтарытэтны.

Пры размеркаванні праз бюро працы Алесь хацеў застацца з Крушыным, але таго паслалі на завод цэментавых труб, а яго — на гуту да Андрэя. Умяшанне лагерных памагатых немцаў магло разлучыць сяброў, аднак сустрэча з Мазальком здавалася ўдачай. Крушына расказваў, як Андрэя выключылі з беларускай гімназіі за камсамольскі пратэст супраць яе фашызацыі. Ён сябраваў з яго бацькам, былым мараком і ўдзельнікам рэвалюцыі, і дапамагаў хлопцу, які рана страціў маці. Цяпер Алесь з Андрэем працавалі разам другі тыдзень і пяты дзень дзялілі пакой. Узаемныя расказы Крушыны загадзя падрыхтавалі іх давер. Алесь адчуваў удзячнасць за такую апору:

У думках тваіх і ў пачуццях пяе нячутна і нераможна ўсведамленне, што ты тут з другам, што ў горкай стоме душа твая знойдзе апору, што маеш і ты каму аддаць... слова дружбы.

Падпольшчыкі Лані, Косця Вярбіцкі і абуджэнне Мазалька

Думкі вярнулі Алеся да падпольшчыкаў суседняй Лані. Пасля амністыі яны прыйшлі з польскіх турмаў больш адукаванымі і сталі для моладзі аўтарытэтнымі сябрамі. Да Алеся і яго брата ставіліся прыязна, хоць пасмейваліся з іх захаплення маральным самаўдасканаленнем. З адным аднагодкам-камсамольцам Алесь вучыўся, ладзіў спектаклі, абменьваўся кнігамі і спрачаўся. Ён памятаў, як старэйшы таварыш паведаміў пра смерць любімага пісьменніка і ўсе моўчкі знялі шапкі. У 1937 годзе некаторыя падпольшчыкі ўцяклі ад пераследу ў Савецкі Саюз і зніклі ў невядомасці. Школьны сябар перад Алесевым адыходам у войска ўпершыню пацалаваў яго на развітанне; цяпер, паводле братавага ліста, служыў у Чырвонай Арміі.

Гадзіннік на ратушы прабіў пяць. Андрэй абазваўся з ложка і заўважыў, што перад цяжкай працай трэба было паспаць. Алесь хацеў расказаць яму пра свае думкі і сяброўства, але не знайшоў слоў. Замест гэтага ён цёпла пажартаваў з таварышам і пацягнуўся: наперадзе быў яшчэ адзін працоўны дзень.

Раздзел 2. Завод «Дэтаг»: няшчасны выпадак, маральны выбар і салідарнасць

Букраба на падлозе прахадной: заводскі орднунг і розныя стаўленні да працы

У прахадной завода аконнага шкла «Дэтаг» сябры ўбачылі натоўп. На падлозе, непрытомны і скрываўлены, хрыпеў Штэфан Букраба.

💪🏻
Штэфан Букраба — малады мужчына, беларускі рабочы-акорднік, азартны хвалько, душа п'янай кампаніі ў інтэрнаце.

На звышурочнай пагрузцы ён паспрабаваў плячыма ўтрымаць вялізную скрыню шкла, ад якой астатнія адскочылі. Адбегчы своечасова не паспеў. Дзяжурны дрыжачым голасам гаварыў па тэлефоне. Гудок абвясціў пачатак працы, і людзі пакінулі параненага:

Рабочыя, нібы вада ў прабоіну, хлынулі з прахадной на двор гуты, пакінуўшы на бруднай, яшчэ больш затупанай падлозе раскрыты, прагны паветра рот... І чорную тэлефонную трубку ў дрыжачай руцэ...

Алесь хацеў прынесці вады, але майстар Нідынг спыніў яго і загадаў абодвум неадкладна ісці працаваць.

👷🏻
Майстар Нідынг — пажылы мужчына, нямецкі майстар на гуце, суровы з выгляду, але справядлівы, стары халасцяк.

У браму ўжо ўехала хуткая дапамога. Сяброў чакала разгрузка дошак: іх штодня пасылалі на розныя цяжкія работы. Начальства пастаянна правярала ўсіх. Многія рабочыя бераглі сілы і працавалі павольна; іншыя стараннасцю падганялі нявольнікаў.

Алесь успомніў ранейшы завод, дзе маладыя немцы ўпотай разбівалі дарагі посуд. Ён баяўся ўдзельнічаць: палонныя пасля абвінавачання ў сабатажы знікалі. Адзін юнак са слязьмі прызнаўся яму, што бацька-камуніст ужо тры гады знік, а сам ён хутка мусіў ісці на фронт. Ён сказаў Алесю:

— Так, Алекс... Ім, багацеям, нажывацца, а нам працаваць... Паміраць за іх... Фэрфлюхтэ нацы, прыкрываюцца толькі сваім сацыялізмам!.. Мой бацька... Я табе веру, Алекс. Мой бацька — камуніст.

Лагерная паліцыя і дэмалізаваныя «землячкі» з «інтэрната»

Разгружаючы дошкі, Андрэй злаваўся на Букрабава імкненне выхваляцца сілай. Алесь згадаў, як у яго лагеры немцы стварылі паліцыю з палонных: добраахвотнікам далі больш ежы, павязкі і палкі. Ён радаваўся, што сярод іх не было сваіх землякоў. Асабліва запомніўся мараканец, які каля кухні біў па руках і галаве галоднага таварыша па няволі. Залежнасць ад гаспадарскай пахвалы і выгоды нагадвала Алесю паводзіны Букрабы.

Андрэй загаварыў пра заводскі інтэрнат, дзе жылі некаторыя беларусы, фармальна звольненыя з палону. Ім адвялі былое памяшканне аховы з кратамі і двух'яруснымі нарамі. Па пятніцах пасля зарплаты там усю ноч пілі і гулялі ў карты. Прайграўшы грошы, рабочыя шукалі, у каго пазычыць на сняданак. Выйгрышы ішлі на піва і выпадковыя забавы. Да наступнай выплаты гулякі зноў галадалі і хадзілі ў старых салдацкіх рэчах.

Верхаводзіў Букраба: больш за ўсіх зарабляў на здзельнай працы, часта выйграваў, хваліўся выпіўкай і жанчынамі, захапляўся нямецкім парадкам. Андрэевы спробы наладзіць чысціню і чалавечыя адносіны выклікалі насмешкі. Ён застаўся амаль без падтрымкі і асцерагаўся ўплывовага хвалька. Калі прыйшоў Алесь, яны знайшлі асобны пакой у горадзе, бліжэй да Крушыны. Услед ім з п'янага гоману паляцелі здзекі. Цяпер Андрэй меркаваў, што такія людзі лёгка маглі стаць правакатарамі. Алесь жа, успамінаючы параненага, адчуваў разам жаласць, агіду і сорам за яго самапрыніжэнне.

Дошкі на ральгангу, харвацкае «срамота» і праказы Мішкі Веніка

Алесь расказаў пра югаслаўскіх палонных, якія прыязна сустрэлі беларусаў. Яму падабаўся адзін харвацкі лётчык, што чытаў кнігу з малюнкам жыта і хмаркі. Аднойчы малодшы начальнік ударыў радавога за дрэнна памытую падлогу, той адказаў, і пачалася бойка. Лётчык прыбег і сароміў іх: побач былі французы, рускія, іншыя народы, якія ўсё бачылі. Алесь памятаў яго балючы сорам за паводзіны сваіх.

Сур'ёзную размову перапыніў Мішка Венік. Сеўшы на краі платформы, ён абвясціў перакур і пачаў жартаваць з усіх.

🤡
Мішка Венік — малады мужчына, нявольны рабочы, блазан з заечай губой, вясёлы апавядальнік.

Унізе чацвёра пажылых немцаў спрачаліся пра рускую гісторыю. Сябры пусцілі да іх па ролікавым спуску не чатыры дошкі, а восем. Немцы спалохаліся грукату, потым пасварыліся і засмяяліся на Венікавы жарты. Яго ведаў увесь завод: аднойчы ён нават залез на верх коміна і сеў, звесіўшы ногі. Цяпер ён крыкнуў сігнал з'яўлення дырэктара; усе схапіліся, а пасля таксама зарагаталі.

Раздзел 3. Абед з Венікам і спатканне з Іржынкай

Абедаць сябры хадзілі ў сталоўку каля завода, куды Алеся па Андрэевай просьбе дапамог уладкаваць Нідынг. Апоўдні Венік ціха папрасіў у Руневіча на суп. Алесь прапанаваў і другое, здагадаўся, што грошы зноў пайшлі ў карты, і ўспомніў Букрабу. Гэтым разам ён не стаў трымацца зароку не дапамагаць гулякам: за Венікавай бойкасцю ўбачыў дарослага, які таксама разумеў чужую бяду. За сталом утрох яны ўзялі піва. Венік смешна паказваў, як ненасытная гаспадыня на хутары ела абед, а ён рыхтаваўся паўтарыць яе подзвіг. Служанка прынесла нішчымны суп і бульбяную страву, перапыніўшы расказ. Галодны жартаўнік адразу ўзяўся за ежу.

Перад канцом перапынку да Нідынга прыйшла прыгожая дзяўчына: інжынеру патрабаваліся чацвёра памочнікаў. Яна выбрала Алеся, Андрэя, Веніка і яшчэ аднаго рабочага. Па дарозе высветлілася, што яе звалі Іржынка.

👩🏻
Іржынка — маладая жанчына каля 20 гадоў, чэшка, пакаёўка інжынера, прыгожая, добрая і смелая.

Пачуўшы Андрэева захапленне яе прыгажосцю, яна адказала па-чэшску. Яе таксама прывезлі ў Германію працаваць. Андрэй ажывіўся і загаварыў з ёю на мове, якую трохі вывучыў падчас уцёкаў праз Чэхію. Астатнія слухалі з рэўнасцю. У інжынеравым катэджы хлопцы перанеслі раяль наверх, амаль не заўважыўшы цяжару побач з дзяўчынай. Гаспадароў дома не было, і рабочыя разглядалі незнаёмую раскошу. Затым Іржынка паклікала Алеся аднаго на кухню.

Ён пайшоў за ёю, збянтэжаны ўласнымі здагадкамі, а яна падала чатыры бутэрброды і папрасіла з'есці іх далей ад дома. На яго словы пра дабрыню адказала, што яна ж чэшка. Алесь папрасіў дазволу пацалаваць ёй руку, як сястры. Дзяўчына спачатку адмовілася, але працягнула пальцы. Калі ён пацалаваў іх, яна пачырванела і апусціла вочы. Ён узняў яе твар, і яны пацалаваліся ў вусны. Пасля яна схамянулася, ціха папрасіла спыніцца і сказала, што ім трэба ісці. Алесю цяжка было адарвацца ад яе і вярнуцца пад дапытлівыя позіркі сяброў. Іржынка паправіла валасы, паглядзела на яго ўжо па-новаму і першай выйшла развітацца з астатнімі.

Раздзел 4. Успамін Мазалька аб Агнешцы і сумненні Алеся

Увечары ў скверы Андрэй пытаўся, што здарылася на кухні. Алесь адчуваў сорам, гонар і шчасце, але не мог проста расказаць: сустрэча здавалася яму марай. Сябар раздражнёна адмахнуўся ад яго паэтычных адказаў і прызнаўся, што Іржынка нагадала яму дзяўчыну, якая праводзіла яго падчас уцёкаў.

Уцёкшы з рабочай каманды, Андрэй тыдзень ішоў па Баварыі начамі. У Чэхіі адчуў сябе амаль дома, украў ровар і паехаў удзень. Каля Яблуноўскага перавалу пакінуў яго пад гарой і папрасіўся на хутар. Там яго накармілі; малодшая гаспадарская дачка была Агнешка.

👧🏻
Агнешка — дзяўчына 17 гадоў, чэшка з хутара каля перавалу, светлая, спагадлівая правадніца ўцекача.

Яе сястра прывяла пакінуты ровар, які сям'я прыняла за падарунак. Андрэй пасаромеўся сказаць пра крадзеж. Уранні яму далі хлеба і каўбасы, а Агнешка пайшла паказаць дарогу. Маці раіла ім не ісці побач, аднак маладыя людзі ўзяліся за рукі. Іх спынілі памежнікі. Андрэй кінуўся бегчы, але дзяўчына абхапіла яго, папярэдзіўшы, што жандар стрэліць. Ён падняў рукі і сцвярджаў, што выпадкова сустрэў незнаёмку. Іх павялі назад міма хутара. Маці і дочкі плакалі, а ён пакутаваў ад віны і згадваў ранішнюю дарогу:

Яшчэ і гайдалі мы з ёю рукамі, як дзеці, узяўшыся. Калі ішлі туды, дзе сонца за гарой. Калі гаварылі, што я вось пайду, і прайду, і напішу ёй, вядома...

Агнешку таксама пасадзілі за краты. Пра яе далейшы лёс Андрэй не ведаў. Сам ён у камеры зблізіўся з чэхамі і славакамі, якія ненавідзелі фашыстаў, а пасля трапіў у штрафную роту. Алесь слухаў, але зноў вяртаўся думкамі да Іржынчыных вуснаў. Каб не маўчаць, спытаў, ці была Агнешка прыгожая. Андрэй адказаў, што вельмі — як сапраўдны чалавек, і дадаў, што справа была не ў прыгажосці.

Раздзел 5. Жаночы вобраз у успамінах: Волечка, тэатр і Ніна

Дзіцячая радасць ад Волечкі і яе перамяненне ў дзяўчыну

У пасцелі Алесь думаў пра жаночую прыгажосць, якая хвалявала яго з маленства:

Чаму яна ідзе са мной ледзь не ад самага нараджэння? Яна — ні з чым не параўнаная ў сваёй хвалюючай красе, непераможна вечная, хоць нібы часам і простая таямніца жыцця!..

Пяцігадовым ён радаваўся прыездам старэйшай сястры з двухгадовай дачкой. Аддаваў пляменніцы ўсе цацкі, гуляў з ёю і шчасліва чырванеў ад развітальнага пацалунку. Пазней яна вырасла прыгожай, працавітай, вясёлай дзяўчынай, любіла кнігі і іх спектаклі. Алесь сябраваў з ёю, але ў танцах і на сумесных фотаздымках адчуваў таксама непатрэбнае хваляванне. Ён помніў пра сваяцтва і паўтараў сабе, што шукаў не яе, хоць прывабнасць дзяўчыны кранала яго.

Першыя захапленні, чытанне мужчынам і выхад да аднагодкаў

У школе старэйшая аднакласніца абняла яго за кулісамі, але ён не паверыў у яе пачуцці. Парады таварыша здаваліся занадта простымі. Пазней замужняя пані, якая прываблівала яго, запрасіла па кнігі. Яе пацалунак у лоб пры мужу і гасцях выклікаў у Алеся сорам і адчужэнне. Пазычаныя кнігі ён вярнуў праз іншых.

У шаснаццаць гадоў Алесь любіў слухаць бывалых вясковых мужчын. На іх просьбу пачаў чытаць уголас: слухачы цясніліся вакол стала, сціхалі і рагаталі. Ён радаваўся, што быў ім патрэбны. Але паступова адчуў недахоп зносін з аднагодкамі. Пад братавы жарты пайшоў на вечарынкі і вучыўся танцаваць. Яму падабалася быць сярод моладзі, аднак п'янства, бойкі і грубасць прыгняталі. Каб змяніць вясковыя забавы, ён узяўся ладзіць аматарскія спектаклі.

Самадзейны тэатр, паліцэйскія забароны і сустрэча з Нінай

Спектаклі збліжалі Алеся з людзьмі і дапамагалі пераадолець замкнёнасць. Улады ўсё цяжэй давалі дазволы, у зале сядзеў узброены паліцыянт. Апошняя пастаноўка ў лютым 1939 года прынесла асабліва шмат турбот: у вясковай школе выступаць не дазволілі, давялося наняць дом у мястэчку; праз жалобу пасля смерці папы дату перанеслі, а затым забаранілі беларускую частку праграмы. Алесь пакінуў польскую п'есу. У дзень спектакля на Нёмане пайшоў лёд, музыкі спазняліся, публіка кпіла.

На ганку яго сустрэла Ніна Чамірка, малодшая сястра школьнай прыхільніцы, якую ён ледзь пазнаў у прыгожай дзяўчыне.

💃🏻
Ніна Чамірка — маладая жанчына, сялянка з мястэчка, малодшая сястра Ліды, прыгожая, жывая і пяшчотная.

Яна пажартавала з яго клопатаў перад сваімі паклоннікамі і нагадала даўнюю гісторыю з пані. Пакрыўджаны Алесь адказваў востра, хоць і ветліва. Калі музыкі нарэшце прыехалі, спектакль адбыўся. На танцах ён ужо забыў крыўду: Ніна аказалася пяшчотнай і радаснай партнёркай. Ён з задавальненнем бачыў побач сваіх артыстаў, сяброў і памочнікаў.

Вальс і пацалункі з Нінай, павестка ў войска і размова з Мазальком

Пасля вальса Алесь выйшаў з Нінай у заснежаны сад. Яны абняліся і двойчы пацалаваліся. Пазней яе павёў іншы кавалер. Праз дзень Алесь атрымаў павестку ў войска. Ён цяжка развітваўся з домам, але не адчуў разлукі з Нінай: сапраўднага кахання яшчэ чакаў. Першыя пацалункі памяталіся гэтак жа неверагодна, як сённяшняя сустрэча з Іржынкай.

У цемры Алесь зноў загаварыў з Андрэем: яму не верылася, што ўсё сапраўды было. У адказзе сябра пачулася нібы рэўнасць. Толькі праз некалькі тыдняў, пасля новых падзей, Алесь зразумеў, як мала тады заўважаў чужыя пачуцці. А той вечар скончыўся Мазальковым пытаннем: няўжо ў няволі яны павінны былі думаць толькі пра гэта?

За аснову пераказу ўзята выданне рамана са зборніка «Птушкі і гнёзды: Выбранае» (Мінск: Мастацкая літаратура, 2006).