Птушкі і гнёзды (Брыль)/Пасля аазіса
з цыкла «Птушкі і гнёзды»
Назвы раздзелаў — умоўныя.
Раздзел 1. Таямніца Янкеля Непарэцкага і шлях Алеся да консульства
Алеся Руневіча рыхтавалі да небяспечнай паездкі ў Берлін, дзе ён меўся звярнуцца ў савецкае консульства ад імя таварышаў па палоне.
У падрыхтоўцы ўдзельнічаў яго старэйшы сябар і таварыш па няволі Сяргей Крушына.
Дапамагаў таксама Андрэй Мазалёк, які ўжо ездзіў з такой справай і ведаў патрэбны парадак.
Трэцім быў Іван Непарэцкі, зямляк і былы школьны таварыш Андрэя, які працаваў і жыў разам з Крушынам.
Дома, на Гродзеншчыне, Непарэцкі быў Янкелем, сынам рымара. Землякі хавалі яго паходжанне, называючы беларусам. Амаль два гады ён баяўся выкрыцця: выдаваў сябе за земляроба, не прызнаваўся ў веданні нямецкай мовы, старанна працаваў. Ён ведаў пра пераслед яўрэяў і не знаходзіў адказу на пытанне пра зніклых яўрэйскіх палонных.
Непарэцкі, больш за ўсё баючыся за сваю таямніцу, такія гутаркі абмінаў. Не давала спакою пытанне: куды падзеліся хлопцы-яўрэі, што як салдаты польскай арміі таксама трапілі ў палон?
Адзін знаёмы цырульнік не вытрымаў жыцця пад чужым імем і прызнаўся ахове, што быў яўрэем; праз месяц яго вывелі з лагера, і далейшы лёс застаўся невядомым. Непарэцкі трымаўся. Пасля фармальнага звальнення з палону ён пасяліўся ў адзінокай пажылой немкі. Пазней да яго далучыўся Крушына. Янкель вёў іх гаспадарку і клапаціўся пра сябра, а той па-бацькоўску бярог яго і ласкава называў Янкам.
Для паездкі Янкель пазычыў Алесю касцюм, тэніску і туфлі, гаспадыня дала стары партфель. Каля дзесяці чалавек сабралі грошы. Андрэй адвёў сябра да прыватнага ўрача, які выпісаў даведку на тры дні адпачынку. У пятніцу Алесь выехаў з анкетамі таварышаў, у суботу раніцай дабраўся да Берліна, перакусіў на вакзале і ўпершыню самастойна скарыстаўся метро.
Ён ішоў да консульства, баяўся праверкі дакументаў і партфеля, але радаваўся набліжэнню да месца, ад якога чакаў дапамогі і вяртання:
Яшчэ чатырнаццаць дамоў, чатырнаццаць нумароў на кожным вугле, і будзе ён — той дом, цераз які толькі і можа прыйсці яна, іхняя воля, адкуль пачнецца нарэшце ягоны шлях на Радзіму!..
Каля брамы яму паведамілі, што прыёму не было, а патрэбны супрацоўнік выйшаў. Алесю параілі пагуляць і пачакаць. На вуліцы ён зноў убачыў высокага бландзіна ў светлым касцюме, якога ўжо сустракаў, і спалохаўся сачэння. Аднак незнаёмец звярнуўся да яго па-руску, назваўся супрацоўнікам консульства і запрасіў увайсці.
Раздзел 2. Размова ў консульстве: анкеты, сумненні і просьба за Янкеля
Незнаёмцам аказаўся таварыш Зяблікаў, які раней прымаў Андрэя; ён правёў Алеся ў ціхі пакой на трэцім паверсе.
За вокнамі зелянелі каштаны, на стале ляжала зялёнае сукно. У памяшканні прадстаўніцтва Алесь адчуў доўгачаканую блізкасць дому:
У пакоі быў халадок і цішыня. Якое там! — тут быў нарэшце ўтульны закутак, частка вялікага роднага свету, які яшчэ ўсё далёка — аазіс у горкай пустыні няволі.
Перад партрэтам заснавальніка савецкай дзяржавы ён адчуваў радасць і няёмкасць, бо мала ведаў яго працы, але шчыра хацеў служыць працоўным людзям. Алесь перадаў новыя анкеты і дэкларацыі, расказаў пра голад, холад, здзекі, уцёкі, штрафныя каманды і прымусовую працу. Зяблікаў слухаў уважліва і спакойна. Людзей, якія спрабавалі ствараць пад нямецкай апекай беларускую эміграцыю, ён назваў авантурыстамі, не звязанымі з народам. Алесю было прыемна пачуць пацвярджэнне ўласных высноў.
Дыпламат нагадваў яму сябра Толю, які ў лістах клікаў дадому, чакаў іх з Крушынам вяртання і верыў у іх будучую працу для людзей.
На просьбу госця Зяблікаў паказаў у суседнім пакоі стэлаж з анкетамі. Справа Алеся была накіравана ў Маскву трынаццатага лютага. Тэрмін афармлення грамадзянства для палонных скарацілі да шасці месяцаў, таму чакаць заставалася да трынаццатага жніўня. Знайшліся дакументы Крушыны, Андрэя і іншых таварышаў. Анкеты сябра, якога Алесь страціў з вачэй пасля ранейшых падзей, не было, і ён зноў занепакоіўся яго лёсам.
Партрэт тагачаснага савецкага кіраўніка нагадаў Алесю супярэчлівыя звесткі пра жыццё ў СССР. Ён чуў усхваленні правадыра, але ведаў і пра арышты, лагеры ды расстрэлы. Зямляк-камуніст пасля пераходу ў Савецкі Саюз быў арыштаваны як польскі шпіён. Не было вестак пра Алесевага брата, які застаўся там і вучыўся на інжынера, а таксама пра паважанага падпольшчыка, які раней абараняў рэпрэсіі, а потым сам знік за мяжой. Алесь баяўся, што і яго прызнаюць недастаткова сваім. Ён думаў пра гэтыя супярэчнасці, аднак усё роўна прагнуў вярнуцца:
Як зразумець усё гэта? Як спалучыць з жаданым вобразам Радзімы?.. Вось жа і Толя мой, шчыры і не дурны, піша пра шчасце быць там. Не проста дома, а іменна там — «на цудоўнай савецкай Радзіме»...
Зяблікаў сказаў, што праз пару месяцаў яны маглі сустрэцца зноў, калі нішто не перашкодзіць. Алесь адказаў, што хацеў бы вярнуцца і разам з таварышамі змагацца супраць фашыстаў у Чырвонай Арміі. Стрыманая ўсмешка дыпламата збянтэжыла яго: ён адчуў адлегласць паміж сабой і чалавекам, ад якога чакаў ратунку. Потым Алесь схамянуўся, што яшчэ не расказаў пра Янкеля.
Ён паказаў анкету Непарэцкага, патлумачыў яго сапраўднае паходжанне і папрасіў дапамагчы з грамадзянствам. Янкель не мог бяспечна запытаць даведку з дому; раней сябры здолелі толькі паведаміць бацькам, што ён жывы. Зяблікаў запісаў сапраўдныя звесткі на анкеце і сур’ёзна паўтарыў, што той быў яўрэем. Пачуўшы за дзвярыма нязмушаную размову супрацоўнікаў пра заўтрашняе дзяжурства, Алесь вырашыў развітвацца.
Раздзел 3. Берлінскі заапарк і вяртанне цягніком: гутарка з фройляйн і ўспаміны
Да цягніка заставалася шмат часу. Зяблікаў параіў Алесю наведаць заапарк: там было бяспечней чакаць, чым без мэты хадзіць па горадзе, і можна было перакусіць. Алесь купіў білет і план, доўга разглядаў звяроў і птушак, адпачываў у цяні. Ён упершыню бачыў ільвоў, фламінга, пеліканаў, бегемота і паўлінаў так блізка. Праз пастаянную трывогу прабівалася дзіцячая радасць ад нечаканай магчымасці пабачыць Берлін, хоць знаёмства з ім абмежавалася вакзалам, метро, некалькімі вуліцамі і заапаркам.
Уначы ён вяртаўся хуткім цягніком. Даражэйшы праезд, цывільны касцюм, партфель і газеты былі часткай супольна прадуманай маскіроўкі. Алесь успамінаў гадзіну і сорак мінут у консульстве, радаваўся сустрэчы і адначасова разбіраў сваю крыўду на дыпламата. Ён сумняваўся, ці не прагучалі яго словы пра барацьбу з фашыстамі ненатуральна, бо раней сам не хацеў станавіцца прыладай забойства. Успомніўся і адказ Толі на дасланы верш: сябар заўважыў у ім пасіўнасць, заклікаў да мужнасці, актыўнасці і нянавісці да таго, што заслугоўвала нянавісці.
У купэ з Алесем ехалі пажылыя бацькі і іх дарослая дачка, берлінская манікюрша. Бацька паўжартам папракнуў маўклівага маладога чалавека, што той не забаўляў дзяўчыну, і яна пакрыўджана выйшла ў калідор.
Каб не разбурыць сваю ролю звычайнага пасажыра, Алесь папрасіў прабачэння і пайшоў за ёй. Ён выдаваў сябе за нямецкага інжынера з Рэгенсбурга. Дзяўчына ехала з бацькамі на курорт у Цюрынгію, шмат гаварыла і какетнічала. Алесь разумеў не ўсё, таму асцярожна ўстаўляў кароткія адказы і радаваўся, калі яна зноў брала размову на сябе. Яна стала бліжэй, дакранулася плячом, уздыхала, паскардзілася на холад. Ён не абняў яе і не прапанаваў пінжака. Нарэшце спадарожніца пажадала яму спакойнай ночы і пайшла.
Спачатку Алесь узрадаваўся вызваленню ад размовы, потым папракнуў сябе за паказную цнатлівасць і падумаў, як паводзіў бы сябе з Іржынкай, сустрэча з якой нядаўна яго ўсхвалявала.
Амаль тыдзень таму яна паклікала хлопцаў пераносіць раяль. З таго часу ніхто з сяброў яе не бачыў, і перажытае ўжо здавалася Алесю сном. Андрэй жартаваў з яго сарамлівасці, але сур’ёзна казаў, што нават у няволі людзі маглі сагрэць адно аднаго. Крушына таксама лагодна падражніваў сябра. Каля акна вагона Алесь зноў перажыў сваё захапленне, потым падумаў пра іншую, вясковую дзяўчыну, якая баязліва падавала ім каву. Вяртацца ў купэ ён не захацеў і застаўся ў калідоры са сваімі ўспамінамі.
Раздзел 4. Вяртанне да сяброў, мары пра пісьменніцтва і вестка пра вайну
Алесь прыехаў на світанні і ціхімі вуліцамі пайшоў да сяброў. Нядзельная зара выклікала мары пра родны дом: пра сон у гумне, ластавак, сцежку ў расе, халодную ваду каля студні і працу над пісьмом перад расчыненым у сад акном. Ён успомніў, як некалі пасля цяжкай малацьбы запісваў верш, а маленькая сваячка здзіўлялася такому занятку. Цяпер ён яшчэ мацней хацеў пісаць і быў упэўнены, што перажытае не павінна было знікнуць бясследна.
Разважаючы пра будучую працу, Алесь верыў у права свайго народа на паўнавартаснае жыццё і ўласнае слова:
Бо недарма ў душы маёй жыве і ўсё крышталізуецца ўпэўненасць, што і нам, шматпакутнікам-беларусам, нароўні з усімі дадзена права жыць сапраўдным жыццём...
Крушына і Непарэцкі чакалі яго. Янкель асабліва хваляваўся і распытваў пра магчымасць вярнуцца на радзіму. Алесь радасна расказваў пра паездку, але саромеўся прызнацца, што прыгадаў пра сябраву бяду толькі напрыканцы сустрэчы. Крушына прапанаваў яму свой ложак і выйшаў з Янкелем у сад. Каля адкрытага акна Алесь адчуў сябе сярод сваіх, амаль як дома, і шчасліва заснуў.
Сон хутка перарваўся. Над ім стаяў усхваляваны Крушына і будзіў яго весткай пра вайну, заяўляючы, што Масква нарэшце ўдарыла. Спачатку Алесь не здолеў усвядоміць пачутае як сапраўдную падзею.