Птушкі і гнёзды (Брыль)/Роднае гора

З пляцоўкі Вікісам
Гэты пераказ створаны з дапамогай штучнага інтэлекту. Ён яшчэ не прайшоў рэдактарскую праверку і можа змяшчаць памылкі.
🪖
Птушкі і гнёзды. Роднае гора
1964
Кароткі змест раздзела
з цыкла «Птушкі і гнёзды»
Арыгінал чытаецца за 52 хвілін
Мікразмест
Беларусы ў нямецкім палоне чакалі вызвалення з усходу. Але нямецкі напад на іх радзіму прынёс боль. Убачыўшы жорсткія здзекі з савецкіх палонных, сябры вырашылі вярнуцца дадому і змагацца з фашызмам.

Назвы раздзелаў — умоўныя.

Раздзел 1. Палюбоўнікі Эрны Гран, антываеннае прызнанне Шмітке і помста праз Марыхен

Познім ліпеньскім вечарам Эрна Гран сядзела без святла каля адчыненага акна і чакала новага палюбоўніка.

👩🏻
Эрна Гран — жанчына каля 33 гадоў, суседка палонных, маці дваіх дзяцей, каханка салдат, прагматычная і цынічная.

Яе брат працаваў у начную змену. Грошай, якія ён прыносіў, не хапала, а хлеба патрабавалася шмат. Дзевяцігадовага сына Эрна лаяла і біла, затое малодшую дачку шкадавала. Бацьку дзяўчынкі, які дасылаў аліменты з фронту, яна называла сваім мужам, хоць разам яны не жылі.

У суседнім пакоі ціха спяваў Алесь Руневіч, якога немцы называлі вялікім Алексам.

👨🏻
Алесь Руневіч — малады мужчына, беларус-палонны, грузчык, назіральны і рэфлексіўны, сумуе па родных.

На гітары яму падыгрываў Андрэй Мазалёк, для немцаў — малы Андрэас.

👦🏻
Андрэй Мазалёк — малады мужчына, беларус-палонны, грузчык, сябар Алеся і Сяргея, шчыры і запальчывы.

Эрна здзіўлялася, што хлопцы не адказвалі на яе заляцанні. Яна варыла ім каву, мыла і прасавала бялізну. Іншы палонны, які працаваў на бойні, ужо тройчы прыходзіў да яе з мясам, хаваючы гэта ад суседзяў. Ад новага госця, пажылога нямецкага салдата, яна чакала хлеба і пачастунку.

Пачуўшы крокі, Эрна зачыніла акно, але наведнік прайшоў да палонных. Гэта быў Ота Шмітке.

👨🏻
Ота Шмітке — пажылы мужчына, яфрэйтар 306-га палка, бацька Марыхен, былы палонны ў Расіі, шчыры праціўнік вайны.

Эрна выняла ключ з суседніх дзвярэй і пачала падглядаць. Салдат прыйшоў прасіць за сваю дачку Марыхен.

👧🏻
Марыхен Шмітке — маладая дзяўчына, дачка Оты Шмітке, працуе ў Грубэра, залаціставолосая, вясёлая.

Падпіўшы Шмітке заказваў знаёмыя песні і добра ўспамінаў тры гады палону ў Расіі. Ён расказваў пра малую гаспадарку і шматлікіх дзяцей. Баючыся за Марыхен, ён прасіў хлопцаў не чапаць яе, а гаспадара — не выпускаць дзяўчыну начамі. Алесь супакойваў бацьку. Салдат чакаў адпраўкі на фронт, хацеў здацца пры першай магчымасці і марыў толькі вярнуцца дадому разам з сынам. Ён высмейваў абяцанні ўлады і гаварыў палонным пра агульную долю простых людзей:

Хто ведае, што лепш?.. <...> А я ведаю толькі адно: за ўсё на свеце нашы з вамі, камэрадэн, кроў і пот. Нашы!.. Бо мы з вамі — армэ, думэ тойфэльн — петны, глюпы тшорт!..

Эрна разумела, што за такія словы можна трапіць у гестапа. Аднак абурыла яе іншае: зноў просячы за дачку, Шмітке параіў хлопцам суседку і назваў яе старой распусніцай. Яна палічыла гэта асабістай абразай.

Неўзабаве прыйшоў чаканы салдат. У ложку Эрна скардзілася яму на Шмітке. Калі прачнулася хворая дачка, маці дала ёй хлеб з прынесеным мармеладам. Сын таксама захацеў есці і загаварыў пра нібыта знойдзеныя грошы, спадзеючыся на ўзнагароду, але атрымаў штуршок. Потым Эрна папрасіла госця знайсці маладога салдата для Марыхен, каб адпомсціць бацьку. Той успомніў знаёмага лётчыка і паабяцаў паспрабаваць.

Раздзел 2. Надзея на вызваленне, удар па СССР і рашэнне палонных змагацца

Алесь успамінаў дзве раніцы, калі яго будзілі паведамленнем пра вайну: першага верасня 1939 года ў польскай зямлянцы і дваццаць другога чэрвеня 1941 года ў нямецкім пакоі. Навіну пра пачатак вайны Германіі з СССР ён і яго таварышы спачатку сустрэлі з радасцю. Для яго гэтыя абуджэнні вельмі адрозніваліся:

Першая раніца была пачаткам жахлівай, нялюдскай справы — вайны. Другая здалася пачаткам доўгачаканага з усходу вызвалення. Не толькі для іх, беларусаў...

На дапамогу з усходу спадзяваліся палонныя розных народаў. Палякі разлічвалі на савецкую сілу, югаславы пыталіся, чаму Расія маўчала, французы марылі выйсці з лагера з чырвоным сцягам. Малады бельгіец ціха іграў на акардэоне рэвалюцыйны гімн. Беларусам жа ўсё савецкае было яшчэ і асабліва родным, блізкім праз доўгую тугу па сваёй зямлі.

У першую раніцу сябры віншавалі адзін аднаго і палілі анкетныя бланкі, прывезеныя Алесем. Па радыё кіраўніцтва рэйха апраўдвала напад нібыта савецкай пагрозай. Старая гаспадыня плакала і спадзявалася, што палонныя потым абароняць яе. Некалькі дзён радыё маўчала пра вынікі баёў. Немцы былі прыгнечаныя, некаторыя паддобрываліся да нявольнікаў; нават гаспадыня сталоўкі паказала ім антыфашысцкае прывітанне.

Потым радыё абвясціла пра нямецкі наступ. У паведамленнях загучалі назвы захопленых гарадоў: Брэст, Беласток, Мінск, Львоў, Каўнас. На картах стрэлкі прасоўваліся ўсё далей на ўсход. Кінахроніка паказвала перамогі захопнікаў. Алесь больш не мог успрымаць паведамленні пра аперацыі аддалена: за знаёмымі назвамі стаялі яго суайчыннікі. Ён думаў:

Гэта ж выходзіць так: калі чужога б'юць, далёкага, дык можна гаварыць пра аперацыі; калі ж на карце родныя назвы — за гэтым словам ужо не стратэгія, а чалавечая, родная кроў!..

У кіно Алесь з Андрэем убачылі баі на Беласточчыне: родныя палі, вёскі, палаючыя хаты, забітых савецкіх салдат. У загінулых Алесь пазнаваў рысы сяброў, суседзяў, людзей розных народаў, ад якіх чакалі вызвалення. Знясіленых палонных гледачы сустракалі смехам. Немцы зноў гаварылі з беларусамі як з ворагамі і здзекаваліся з паражэнняў СССР. Сябры маглі толькі асцярожна абмяркоўваць навіны і пытацца, чаму ўсё здарылася менавіта так.

На нядзельнай сустрэчы за горадам іх падтрымліваў Сяргей Крушына, старэйшы сярод блізкіх сяброў.

👨🏻
Сяргей Крушына — сталы мужчына, старэйшы сярод беларусаў-палонных, мудры і рашучы, заклікае вяртацца і змагацца.

Крушына верыў у перамогу і адхіліў думку аднаго з таварышаў, што пасля ваеннай паразы застануцца непераможнымі хаця б іх ідэі. Калі былы камендант барака спытаў, што ім самім рабіць, Сяргей сказаў, што трэба падрыхтавацца, вярнуцца на радзіму і ўзяцца за барацьбу. Напад на СССР ён лічыў ударам па краіне, з якой звязвалі надзею на лепшае жыццё.

Разам з усімі маўчаў Янка Непарэцкі, якога таксама называлі Янкелем.

🧑🏻
Янка Непарэцкі (Янкель) — малады мужчына, беларус-палонны, сябар Алеся, маўклівы, перажывае асабістае гора з-за ганенняў.

Ён бачыў у хроніцы калоны яўрэяў, якіх гналі асобна, і адчуваў пагрозу асабліва страшнай расправы. Алесь жа ўспомніў учарашні прыход Шмітке. Ён гаварыў пра антываенную літаратуру і пра немцаў, якія ненавідзелі вайну, але ўсё адно выконвалі загады. Андрэй пытаўся, як удалося задушыць нямецкі рабочы рух. Алесь прызнаўся, што не хацеў бы сустрэць у баі такога чалавека, як бацька Марыхен. Крушына адказаў яму:

Тваю гуманнасць прыйдзецца трохі адкласці. Калі хочаш — у імя яе, за Чалавека мы будзем біцца насмерць!.. Гэта ж не проста вайна, а такая, якіх не было. Вайна святла і цемры, смерці і жыцця.

Сяргей удакладніў, што яны збіраліся ваяваць з фашызмам, а не з немцамі. Непарэцкі за ўсю размову так і не загаварыў.

Раздзел 3. Чужы фольксфэст і ўспаміны Алеся пра нацысцкую сапраўднасць

Алесь, Сяргей і Андрэй хадзілі па парку, дзе адбывалася народнае гулянне. Грымелі механічныя шарманкі, круціліся каруселі, салдаты разгойдвалі гушкалкі. Каля павільёна стаяла чарга па смажаныя селядцы, якія спачатку прадавалі без картак. Хлопцы разглядалі натоўп, але весялосць заставалася для іх чужой. Алесь непакоіўся пра родных, найбольш пра блізкага чалавека, які мог адступаць або загінуць на фронце.

Яму прыгадалася, як падчас савецкага дыпламатычнага візіту ў Берлін п’яны ахоўнік паставіў палонных па камандзе і прапанаваў выканаць дзяржаўныя гімны. Сам ён праспяваў нямецкі, а палонныя замест свайго сур’ёзна зацягнулі жартоўную народную песню. Ахоўнік стаяў з узнятай рукой і не заўважыў насмешкі. Тады хлопцам ледзь удалося стрымаць смех.

Іншы выпадак здарыўся ў вёсцы, калі мясцовыя жыхары і палонныя калолі лёд на рэчцы. Алесь, узрадаваны набліжэннем вясны, забыўся і пачаў насвістваць рэвалюцыйны гімн. Да яго кінуўся малады селянін з мокрым калуном і закрычаў антысавецкія абразы. Адкрытая нянавісць прарвалася яшчэ тады, калі афіцыйныя адносіны дзвюх дзяржаў патрабавалі стрыманасці.

Цяпер нават успамін пра падманутага ахоўніка ўжо не весяліў Алеся. Пакуль парк гуляў, на роднай зямлі штодня гінулі людзі. Сяргей заўважыў яго задуменнасць і прапанаваў сябрам адысці ад чужога свята ды адпачыць.

Раздзел 4. Здраднікі, Марыхен з лётчыкам і п’янае трыумфаванне фашыстаў

Сябры селі пад клёнам каля ракі. Андрэй расказаў пра старога рускага эмігранта, які радаваўся нямецкім перамогам і чакаў канца савецкай улады, хоць раней запаўняў анкету на вяртанне ў СССР. Сяргей успомніў падобнага былога афіцэра ў югаслаўскім палоне. Андрэй назваў і іншых знаёмых, якія цяпер адкрыта цешыліся з чужой бяды: былога польскага службоўца і беларуса, злога на савецкую ўладу за адабраны млын.

Алесь раздражнёна гаварыў пра жыццё, дзе нават лес пасадзілі роўнымі радамі, а дзяцей яшчэ да першых слоў навучылі нацысцкаму прывітанню. Раптам Андрэй заўважыў Марыхен з прыгожым лётчыкам. Пазнаўшы хлопцаў, дзяўчына павярнула спадарожніка назад. Андрэй з’едліва пажартаваў пра бацькавы страхі. Алесь пачырванеў, але патлумачыў, што падумаў менавіта пра Шмітке, а не раўнаваў дзяўчыну.

Калі яны пайшлі далей, Сяргей спытаў пра знаёмую Алесю дзяўчыну. Той адказаў, што яна з сям’ёй працадаўцы выехала за горад. Ён прызнаўся, што цяпер думаў бы не пра каханне, а пра вяртанне дадому. Яго мучыла пытанне, ці дастаткова глыбока ён разумеў пакуты іншых народаў да нападу на СССР, калі яшчэ дазваляў сабе мары пра асабістае шчасце.

Пасля заходу сонца ў парку засталася пераважна п’яная моладзь. За доўгімі сталамі натоўп спяваў ваенную песню супраць Расіі. Алесь успрымаў гэты спеў як працяг ужо чутай ім радасці з разгрому іншых народаў:

Працяг той самай прагнай, ненаежнай... не песні, не, а рову, гвалту, вар'яцтва!.. Дзеўкі, салдаты, цывільныя падлеткі, яшчэ не прызваныя, пузатыя і кашчавыя патрыёты ў гадах, ваяўнічыя фрау...

Здаравенны фельдфебель узлез на стол і пачаў мачыцца на людзей і піўныя кухлі пад агульны рогат. Сярод тых, хто весяліўся, хлопцы ўбачылі знаёмых супрацоўнікаў лагернай адміністрацыі. Адзін з іх заўважыў беларусаў і закрычаў, запрашаючы далучыцца да радасці ўсяго народа. Не даслухаўшы яго, сябры адступілі ў натоўп.

Раздзел 5. Першыя савецкія палонныя, «фогель» Рудзі і рашучасць змагацца

Алесь і Андрэй ехалі ў кузаве грузавіка з апілкамі. Руневіч успомніў пачутую напярэдадні вайны ў савецкім консульстве бесклапотную размову пра выхадны дзень. Ён шкадаваў, што не ўбачыў дзяўчыны, чый голас тады пачуў: яна магла стаць першай савецкай жанчынай, з якой ён сустрэўся. Андрэй меркаваў, што дыпламаты, напэўна, ужо вярнуліся дадому праз нейкую іншую краіну.

Потым Алесь успомніў таварны цягнік, які спыніўся насупраць іх падчас працы на станцыі. За кратамі вузкага акенца ён убачыў вочы савецкіх палонных. Ён прывітаўся і патлумачыў, што яны былі беларусамі з польскай арміі. У адказ спыталі, ці хутка фашысты памруць з голаду. Алесь не ведаў, што сказаць. Ахоўнікі забаранілі гаварыць і нават глядзець у той бок. Ён хацеў дабрацца да гэтых людзей і распытаць, што здарылася:

А так жа хацелася б змахнуць з таго акенца жалезную павуціну крат... разлупіць наросхрыст сцены вагона, зірнуць у вочы жывога, першага чалавека адтуль...

Праз некалькі дзён сябры сустрэлі на вуліцы калону чырвонаармейцаў. Знясіленыя, аброслыя, босыя людзі ішлі пад здзекі гараджан. Алесь забыўся пра неабходную асцярожнасць і ступіў з тратуара, каб загаварыць з імі. Зноў паміж ім і палоннымі апынуліся ахоўнік і штык. Халодны службовы позірк немца нагадаў яму іншую сустрэчу.

У першую зіму палону Алесь працаваў у сялянскай сям’і. Гаспадыня была набожнай, хваліла двух сыноў-салдат і спявала песню пра птушку, якая пакідала маці. Калі малодшы сын прыйшоў у адпачынак, яна пазнаёміла яго з палонным і прапанавала ім паглядзець адзін аднаму ў вочы ды падумаць, навошта яны стралялі адзін у аднаго. Аднак салдат толькі халодна зірнуў на Алеся і перавёў размову на каня.

Неўзабаве бацька паслаў іх удваіх весці карову да быка. Салдат аддаў вяроўку Алесю і назіраў, як моцная жывёліна цягала таго па снезе, смеючыся разам з прахожымі. Руневічу было балюча найперш ад гэтага прыніжэння перад аднагодкам. Цяпер ён згадваў побач партрэт фюрэра і рэлігійную карціну міру ў той хаце. Такія самыя халодныя вочы ён бачыў у ахоўнікаў і ўяўляў у салдат, якія ішлі на ўсход. Ён ужо не спадзяваўся спыніць іх адным пачуццём сваёй духоўнай вышэйшасці.

Грузавік рэзка спыніўся каля іх ранейшага лагера. За дротам цяпер трымалі савецкіх ваеннапалонных. Польскіх палонных перавялі пад паліцэйскі нагляд, астатніх вывезлі. Да сяброў ужо даходзілі звесткі, што з чырвонаармейцамі абыходзіліся яшчэ горш. Андрэй спачатку падумаў, што і яны павінны былі знаходзіцца за дротам разам са сваімі. Але адразу адкінуў гэтую думку: іх месца было там, дзе трэба было змагацца і дзе гэтыя палонныя таксама павінны былі застацца.

За аснову пераказу ўзята выданне рамана са зборніка «Птушкі і гнёзды: Выбранае» (Мінск: Мастацкая літаратура, 2006).