Птушкі і гнёзды (Брыль)/Хлеб надзённы і рэха гадоў
з цыкла «Птушкі і гнёзды»
Назвы раздзелаў — умоўныя.
Раздзел 1. Алесь у доме Камратаў: нацысцкі дух часу і адзінота палоннага
Пасля перамір’я з Францыяй у нямецкім Касаве дзесяць дзён віселі сцягі і гучалі званы. Прапаганда няспынна ўнушала немцам думку пра іх перавагу над іншымі народамі. У сям’і Камратаў, дзе працаваў беларускі ваеннапалонны Алесь Руневіч, гэтыя перакананні выяўляліся ў штодзённых адносінах.
Аднойчы гаспадарскі сын Курт купіў машынку для стрыжкі, але хлопчык-сірата, які служыў у сям’і, уцёк ад яго. Тады падлетак паклікаў Алеся, каб патрэніравацца на палонным.
Курт сур’ёзна заявіў, што ваеннапалоннаму было ўсё роўна, як яго абстрыгуць. Алесь моўчкі вярнуўся ў канюшню. Неўзабаве хлопец выйшаў ужо ў форме гітлерюгенда з павязкай са свастыкай і загадаў яму пачысціць боты. Руневіч успомніў маладога эсэсаўца, які здзекаваўся з параненага палоннага. Змешваючы нямецкія і родныя словы, ён патлумачыў Курту, што быў салдатам і такога абыходжання не дазваляў. Хлопец паскардзіўся маці. Гаспадыня шчыра не разумела, чаму чалавек, якога кармілі і забяспечвалі працай, адмаўляўся слухацца яе сына. Тлумачэнні Алеся нічога не змянілі.
Гаспадыня не стала карміць палоннага горш, але глядзела на яго з усё большым неразуменнем. Курт часам зноў прапаноўваў пажартаваць ці падужацца, аднак Алесь трымаўся ад яго далей. Затое ён пасябраваў з сіратой: размаўляў з ім і насіў яго на плячах. Блізкай да палоннага была і малая Крыстэль, якая пастаянна спявала, гарэзавала і запрашала яго да гульні.
Аднак і дзеці паўтаралі тое, што чулі навокал. Калі Алесь выпадкова наступіў хлопчыку на нагу, той абазваў яго польскай свіннёй. Крыстэль разам з дзіцячымі песнямі спявала ваенныя песні пра Францыю і Англію. Аднойчы яна жартаўліва прызналася Алесю ў каханні, відавочна перадражніваючы старэйшых.
Алесь звязаў гэты жарт з увагай, якую выяўляла да яго Эльзі: кормячы яго ў кухні, яна аднойчы ласкава пагладзіла яго па галаве.
Такая ўвага была небяспечнай: сувязі немак з палоннымі забараняліся. Алесь памятаў, як дзяўчаты прыносілі за дрот яблыкі і цыгарэты, а вясёлы вартавы жэстамі тлумачыў забарону. Пазней даходзілі звесткі пра канцлагер для палоннага і публічнае прыніжэнне яго сяброўкі. Але цікавасць да Эльзі знікла пасля яе грубай паводзіны за сталом: яна засмяялася, калі Крыстэль заціснула нос. Алесь пакінуў кухню.
Часам да сям’і прыходзіў стары гаспадар Опа.
Ён падганяў Алеся за працай і ежай, усхваляў заваёвы сына, патрабаваў для Германіі жыццёвай прасторы і абражаў іншыя народы. Алесь успомніў баі на польскім узбярэжжы, дзе страляў па немцах з кулямёта. Ён усё ясней бачыў сваіх гаспадароў і думаў пра набліжэнне ўцёкаў.
Раздзел 2. Стары батрак Ракаў: бунт у душы, перапалох і туга Алеся па радзіме
Сярод дарослых у гаспадарцы толькі стары палявы работнік гер Ракаў здаваўся Алесю па-сапраўднаму чалавечным.
Ён жыў з жонкай у нанятым пакойчыку, заўсёды насіў чысты, хоць і зношаны касцюм, гаварыў ціха і добразычліва. Калі хацеў, каб палонны дакладна зразумеў яго, пераходзіў з мясцовай гаворкі на літаратурную нямецкую мову. Працуючы без Курта, яны размаўлялі пра гаспадарку і вайну. Аднойчы Ракаў пераказаў пачутую ад жонкі гісторыю старых бацькоў, якія страцілі чатырох сыноў у Польшчы і Францыі.
Маці забітых безупынна лічыла да чатырох. Калі маладыя пасажыры пачалі смяяцца, яе муж патлумачыў іх гора. Расказаўшы пра гэта Алесю падчас працы ў бульбе, Ракаў падсумаваў:
— Вось як, мой хлопча,— закончыў гер Ракаў.— Вось што такое вайна. Мы ведаем, каму яна трэба. Золата, хлопча, золата — над усім. Што ж, будзем далей рабіць. Гансэ, гі!
Іншым разам на сенакосе, калі Курт ад’ехаў, стары прапанаваў адпачыць і расказаў палітычны анекдот пра фюрэра і варажбітку. Каб Алесь зразумеў гульню літар, ён запісаў патрэбныя словы ў блакноце. Ракаў смяяўся да слёз, але папрасіў нікому не выдаваць яго: за такія словы чалавек мог знікнуць у канцлагеры ці загінуць. Лісток ён разарваў і кінуў у раку. Алесь убачыў, што за ціхай знешнасцю старога хаваліся і смелая думка, і жывы гумар.
Разам з тым Ракаў вельмі баяўся паліцэйскага. Праязджаючы скрыжаванне, ён загадзя выстаўляў дрыготкую руку, паказваў паварот, а потым вітаў служаку нацысцкім прывітаннем. Алесь не ведаў, хто так запалохаў гэтага добрага чалавека. Аднаго вечара яны везлі сена з далёкага лугу. Стары любаваўся пачаткам жніва і прыгожай вялікай Германіяй.
Лежачы на сене, Алесь думаў, што гэтая краіна не дала працавітаму батраку нават уласнай градкі. Ён прызнаваў прыгажосць чужых палёў, але думаў пра сваё становішча і пра неабходнасць вярнуцца дадому:
«Яна прыгожая, Германія, але навошта мне яна такая, як цяпер? — вярнулася пытанне з яшчэ большай, як дагэтуль, сілай і натуральнасцю.— І людскія, і нелюдзі — навошта вы мне ўсе: для рабства? Не!..»
Раздзел 3. Жніво на радзіме: праца жанцоў, сямейныя клопаты і запаветныя кнігі
На возе сена Алесь успомніў роднае жніво, калі яму было чатырнаццаць гадоў. У чацвер пад вечар маці пачала жаць, прынесла першы снапок і паставіла яго на покуці. На полі яна пакінула жыта, пакладзенае накрыж, і хлеб з соллю. Назаўтра маці Алеся і Толі выйшла жаць з іншымі.
Алесь застаўся даглядаць хату, сад і жывёлу. Побач з маці працавалі вясёлы парабак, суседская дзяўчына і старэйшы брат Толя, які прыехаў на канікулы і часам задумваўся проста сярод працы.
Жанцы хутка клалі жмені на перавяслы і звязвалі снапы. Суседка хадзіла па ваду праз квітнеючую бульбу, а парабак жартаваў з ёй і прасіў адпіць са збана, каб пасля прыкласціся да таго самага месца. Яна смяялася, але думала пра беднасць дома: за працу атрымлівала толькі два злоты, затое магла пад’есці. Ёй даводзілася клапаціцца пра малодшых і збіраць грошы на адзенне.
Маці працавала, нягледзячы на боль у нагах, і разважала пра вучобу сыноў. Памерлы муж раіў не брацца адной за вялікія выдаткі. Яна думала, што старэйшага трэба было пакінуць гаспадаром, а не наймаць работніка. Але абодва хлопцы мелі здольнасці, настаўнікі раілі вучыць іх далей, а сваяк з Расіі абяцаў дапамагчы. Малодшы так настойваў на гімназіі, што яна дала грошы на экзамен, хоць спачатку жадала няўдачы.
Апоўдні маці з Алесем прынеслі гарачую ежу і малако з тварагом. Жанцы абедалі ў цені снапоў. Алесь пакрыўдзіўся, што кашу яму прапанавалі пасля ўсіх, але матчына заўвага пра будучае самастойнае жыццё супакоіла яго. Браты смяяліся з літаратурнага жарту. Калі астатнія прылеглі, Толя паспрабаваў пачаць з малодшым важную размову.
Алесь аджартаваўся, згадаўшы том Талстога. Браты чыталі ўсё, што маглі дастаць, асабліва любілі Гогаля. Нядаўна Толя знайшоў у вяскоўца куфэрак старых кніг. На словы Алеся пра чытанне адгукнулася маці, якая нібыта спала. Яна адправіла яго дадому з пустымі гаршкамі, а астатніх падняла да працы.
Раздзел 4. Сталенне Алеся: Рысь Лясота, пані Ванда, матчына строгасць і вучоба з Толем
Алесь успомніў і ранейшыя школьныя перажыванні. Калі Толя ўжо вучыўся ў гімназіі, ён зблізіўся са значна старэйшым аднакласнікам, сынам багатага асадніка. Той частаваў яго, прывучаў курыць, хлусіць і хаваць ад дарослых іх заняткі. Ён паказваў непрыстойныя малюнкі, а потым захапіў хлопца аповедамі пра людзей, якія шукалі смерці. Яны не раз прызначалі дзень сумеснага самагубства.
Старэйшы абяцаў прынесці бацькаў пісталет, але кожны раз не прыносіў. Алесь стаў горш вучыцца, хоць па-ранейшаму шмат чытаў. Аднойчы ён так захапіўся прыгодніцкай кнігай, што не прыйшоў своечасова на школьны спектакль, дзе меў галоўную ролю. Пасля гэтага яго выклікала на размову класная кіраўніца і кіраўніца самадзейнасці пані Ванда.
Спачатку Алесь чакаў звычайнай вымовы і збіраўся маўчаць. Але настаўніца паклала рукі яму на плечы і ласкава спытала, што з ім здарылася. Ён заплакаў і расказаў пра сябра і іх намеры. Яна абняла яго, пацалавала ў лоб, а назаўтра пагаварыла з абодвума хлопцамі. Пасля сустрэчы старэйшы прапанаваў часцей выклікаць яе спачуванне. Алесю стала балюча ад гэтай няшчырасці, і ён пакінуў свайго спадарожніка.
Ванда дапамагала Алесю аднавіцца: раіла працаваць на градках, добра есці і спаць, чытаць пра прыроду. Яе ўрокі і спеўкі зноў захапілі яго. Ён закахаўся ў настаўніцу, раўнаваў яе да мужа і калегі, аднойчы кінуў камень у вароты за ёю і матэматыкам. Калі яна грыміравала яго перад выступленнем, ён пацалаваў яе руку. Яна таксама шукала блізкасці, цалавала яму вочы і шчокі.
Успамінаючы гэтыя сустрэчы ўжо дарослым палонным, Алесь не мог адчуваць толькі ўдзячнасць. Яго непакоіла, чаму падтрымка настаўніцы спалучалася з паводзінамі, якія так хвалявалі дзіця. У думках ён звяртаўся да яе і вяртаўся да ўласнай даверлівасці:
Чаму ты не паглядзела яму ў вочы раней, калі ён быў яшчэ зусім дзіця? Чаму не ўзяла яго ў матчыны рукі тады?..
Шмат цяпер гэтых «чаму».
Чаму ён, скажам, так слухаўся Рыся?
Асобна ён успомніў новую кашулю. Маці ён сказаў, што яе падарыла настаўніца, але крамнік запатрабаваў аплаціць тканіну. Пасля пакарання Алесь прызнаўся, што без дазволу ўзяў яе ў доўг, а Вандзе схлусіў пра згоду маці. Неўзабаве яны разам сеялі авёс замест адсутнага парабка. Маці спытала, чаго яму яшчэ не хапала і чаму ён так паводзіўся. Алесь плакаў, але патлумачыць сваё становішча не змог.
Ён напісаў Толю. Брат не ўсё зразумеў, але падтрымаў яго, паклікаў рыхтавацца да ўступных экзаменаў і абяцаў угаварыць маці. У павятовым горадзе яны зноў жылі разам, вучыліся, чыталі, жартавалі і гулялі з сябрам. Алесь паспяхова здаў экзамены. Маці, прыехаўшы па сыноў, радавалася. Яшчэ перад выпрабаваннямі Ванда наведала братоў і ў сенцах цалавала ды дабраслаўляла Алеся; ён быў рады сустрэчы, але саромеўся перад Толем.
Раздзел 5. Успаміны на возе сена: жніўная песня і дарослая гутарка з Толем
Воз з сенам ціха рухаўся нямецкай дарогай, а Алесю не хапала родных палёў, паху жыта і жніўнай песні. Ён зноў убачыў у памяці сямнаццацігадовага Толю, які пад вечар спыніўся каля снапоў і слухаў далёкі жаночы голас. Толькі пазней Алесь зразумеў братні сум і значэнне размовы, якую ў дзень жніва перабіў жартам. Праз два дні Толя зноў паспрабаваў пагаварыць.
У пахмурную нядзелю браты вымыліся дома, пажартавалі падчас аблівання і ўладкаваліся з кнігамі на сене. Толя прачытаў урывак Талстога пра неабходнасць зарабляць хлеб сваёй працай і быць побач з працоўнымі людзьмі. Алесь зноў аджартаваўся, аддаўшы перавагу Гогалю. Тады брат загаварыў пра парабка, які працаваў на іх, пакуль яны вучыліся:
Ён нам у вочы як быццам нічога не кажа... Ды я і сам разумею, што ён думае, што думаюць пра багацейшых бедныя. І праўда заўсёды з імі. І камуністы кажуць так. Вось і ў Талстога пра гэта.
Толя лічыў, што маці не магла забяспечыць вучобу абодвух сыноў. Пакінуць аднаго ў гімназіі ён таксама не хацеў: яму была цяжкая разлука з братам. Ён прапанаваў вучыцца самастойна дома. Спачатку Алесь быў узрушаны гэтым рашэннем, але потым прыняў яго. Успамінаючы ўсё гэта ў палоне, ён ужо лепш разумеў братнюю прыхільнасць і клопат.
Цяпер ён спадзяваўся неўзабаве скончыць найцяжэйшую разлуку: сабраць з таварышам крыху хлеба і рушыць дадому. Ён быў перакананы, што настала яго чарга вярнуцца да родных, і ў думках цвёрда абяцаў сабе прыйсці.
Раздзел 6. Пісьмо Толі супраць уцёкаў: спрэчка з Бутрымам і рашэнне бегчы
За тры дні да прызначаных уцёкаў Алесь атрымаў другое пісьмо Толі. Прачытаўшы яго, ён задумаўся, а потым паказаў свайму сябру і таварышу па падрыхтоўцы ўцёкаў Уладзіку Бутрыму.
Бутрым груба адгукнуўся пра напісанае, і Алесь пакрыўдзіўся за брата. Сябар патлумачыў, што абурыўся парадай не ўцякаць. Толя разам з маці прасіў Алеся чакаць вызвалення і паведамляў пра зварот у Маскву, у Наркамат замежных спраў. Уладзік не хацеў зноў бяздзейна чакаць. Пасля спрэчкі яны моўчкі вярнуліся ў барак і леглі.
Алесь вагаўся паміж даверам да Толі і жаданнем волі. Ён рыхтаваўся яшчэ з зімы, але вясной замест уцёкаў трапіў у штрафную каманду. Цяпер пісьмо зноў прымушала адкласці задуманае. Бутрым першым аднавіў размову: за Алеся клапаціўся адукаваны брат, а яго ўласныя родныя наўрад ці здолелі б дамагчыся вызвалення. Крыўда паміж сябрамі мінула.
Алесь прапанаваў і яго сям’і напісаць патрэбную просьбу. Аднак Уладзік не верыў у новае чаканне і пераконваў сябра, што яны маглі самі дабрацца дадому:
— А што табе ці мне пашкодзіць і прайсціся? Падумаеш, паны, увярэдзімся! Прасвішчамся трохі на вераб'іным харчы і да халадоў яшчэ — быць не можа! — дабяромся. А там мы і дома.
У гэтых словах Алесь пазнаў і ўласныя надзеі. Ён нават прапанаваў уцячы адразу, але сам жа зразумеў, што час быў няўдалы: за першую ноч трэба было адысці як мага далей. Бутрым прапанаваў выйсці заўтра, у сераду, раней за прызначаны тэрмін. Яны прынялі гэтае рашэнне. Алесь нецярпліва думаў, як перажыць ноч і доўгі летні дзень, якія спадзяваўся зрабіць апошнімі ў няволі.