Птушкі і гнёзды (Брыль)/Як зацвілі верасы
з цыкла «Птушкі і гнёзды»
Назвы глаў — умоўныя.
Глава 1. Уцёкі з Касава, голад і дабрыня нямецкай сялянкі
Беларускі ваеннапалонны Алесь Руневіч рыхтаваўся ўцячы з нямецкай няволі ў Касаве.
Яго спадарожнікам стаў сябар па войску Уладзік Бутрым.
За месяц у штрафной роце Алесь пачуў шмат аповедаў пра ўцёкі. Вопыт палонных падказваў ісці ўтрох: так лягчэй дапамагаць хвораму, вартаваць і перапраўляцца праз рэкі. Аднак сябры не знайшлі надзейнага трэцяга і вырашылі выбірацца ўдвух. Загадзя яны назапасілі сухога хлеба.
Яны адарвалі знізу краты, адагнулі іх і пралезлі пад дротам. Першыя крокі на волі прыносілі радасць: хацелася без перапынку дайсці хоць бы да Буга. Наперадзе заставаліся сотні кіламетраў. Уцекачы ішлі начамі, а доўгія летнія дні хаваліся ў кустах і палях.
Адразу за сябрамі выбраліся яшчэ двое палонных, якія папрасіліся ісці разам хаця б першую ноч: незадаволены Іванюк і маўклівы Зданевіч.
На першым адпачынку высветлілася, што новыя спадарожнікі не мелі харчу. Давялося дзяліцца запасамі. Іванюк усё часцей скардзіўся на голад і цяжкую дарогу. На сёмы дзень Зданевіч упэўнена прапанаваў здацца, пакуль усе не аслабелі зусім. Ён разлічваў, што веданне Алесем нямецкай мовы дапаможа пазбегнуць моцнага збіцця.
Сябры не спрачаліся, але ноччу схаваліся за кустамі і далі абодвум прайсці міма. Далей яны рушылі асобна. Хлеба, якога спадзяваліся мець ад наваколля Шчэціна амаль да Варшавы, на чацвярых хапіла толькі на тыдзень. Голад, стома і дажджы ўсё больш мучылі іх. На пятнаццаты дзень яны рызыкнулі папрасіць ежы на самотным хутары ля возера.
Стары гаспадар спалохаўся, пачаў крычаць, што за дапамогу яго забяруць у гестапа, і пабег да возера. На ганак выйшла яго жонка, старая фрау, маці салдата, і аблаяла мужа за баязлівасць.
Жанчына вынесла хатні чорны хлеб і маслёнку, раіла нічога не красці, прапанавала пераначаваць у гумне і пачакаць свежага хлеба. Уцекачы насцярожыліся і пайшлі. Тады яна дагнала іх з кавалачкам сала і чатырма гуркамі. Гэта развеяла іх падазрэнні. Развітваючыся, яна гаварыла пра вайну і свайго сына:
Увесь свет — адзін дом. I навошта, скажыце, вайна? Майго сыночка таксама забралі... Ну, каму яна, скажыце, патрэбна?.. Ідзіце здаровы. Няхай вашы мамы не плачуць. Viel Glück!
Сябры адразу з’елі падарунак. Бутрыму здалося, што жанчына гаварыла амаль па-іхняму. Алесь успомніў, як дома добрых людзей любой нацыянальнасці называлі сваімі. Яе мацярынскі клопат вярнуў яму думкі пра дом і ўласны выбар.
Глава 2. Пара Толі і вяртанне дахаты: выбар паміж гімназіяй і працай
Алесь успомніў ліст старэйшага брата Толі Руневіча: той прасіў не спрабаваць ратавацца самастойна, а чакаць хуткага вызвалення.
У падтрымку гэтай парады брат спасылаўся і на іх маці, Кацярыну Руневіч, якая спадзявалася на вяртанне сына з палону.
Непаслухмянасць брату нагадала Алесю падзеі дзевяцігадовай даўнасці. Тады Толя прапанаваў пакінуць вучобу і дапамагаць дома, але малодшы не згадзіўся. Абодва паехалі ў гімназію. Алесь радаваўся форме, кнігам, гораду і супольнаму з братам пакойчыку. Адначасова ён сутыкнуўся з цяжкай вучобай і насмешкамі заможных аднакласнікаў. Калі ён адмовіўся зрываць дадатковы ўрок, яго абзывалі і пакінулі аднаго супраць завадатараў. Аднак непрыемнасці не пераважалі радасці новага жыцця, і вучыўся ён пераважна добра.
У пачатку другога месяца вучобы да братоў нечакана прыехаў дзядзька Адам, Толеў хросны, які рэдка выбіраўся далёка ад сваёй вёскі.
Ён расказаў, што парабка забрала паліцыя, а маці з хворымі нагамі мусіла сама займацца сяўбой. Старэйшыя дзеці жылі асобна і не маглі хутка дапамагчы. Увечары Толя зноў прапанаваў вярнуцца. Алесь пагадзіўся, хоць плакаў ад жалю да маці і ад болю за пакінутую вучобу. Браты забралі дакументы і паехалі дадому. Па дарозе кравец то вінаваціў сябе, то смешнымі аповедамі прымушаў усіх рагатаць.
Маці сустрэла іх слёзамі і папрокамі: яна не чакала, што сыны пакінуць гімназію. Праз два дні вярнуўся парабак, жорстка збіты паліцыянтамі. Ён не пайшоў да сваёй маці, каб не палохаць яе, і папрасіў дазволу адляжацца. Кацярына паслала яму, лаяла катаў і плакала. Алесь успомніў, як весела гэты хлопец калісьці іграў на барабанчыку на вясковых танцах, і з жахам уяўляў, як яго білі за песні пра Саветы і спадзяванне на іншае жыццё.
Застаўшыся з Алесем сам-насам, парабак ухваліў вяртанне братоў і выказаў надзею, што пасля змены ўлады яшчэ паспеюць павучыцца. Потым папрасіў паклікаць сябра з другога канца вёскі. Выконваючы даручэнне, Алесь адчуў сябе дарослым і патрэбным родным людзям. Ён з удзячнасцю падумаў пра Толю і радасна ўспомніў лацінскую фразу пра шчаслівага земляроба.
Парабак застаўся да Каляд, а потым браты сталі працаваць самі. Часам Алесь усё ж шкадаваў вучобы. Цяпер ён гэтак жа верыў Толю, але не мог зразумець яго парады: як было заставацца ў фашысцкім палоне, калі так хацелася дадому?
Глава 3. Верасы, Стася і зорнае неба: думкі пра адзінства людзей
У пагодлівыя дні ўцекачам рабілася лягчэй. Алесь успамінаў радкі з паэмы пра Нарач і начное цвіценне верасоў. Дома ён мала бываў у лясах за Нёманам і раней амаль не заўважаў гэтай расліны ў вершах. Цяпер верас часта трапляўся на дарозе, а на наступны дзень пасля сустрэчы з сялянкай атачаў месца іх адпачынку:
Цяпер яны, гэтыя словы, ажылі ў яго памяці. Бо хлопцам часта той верас слаўся ў цемры пад ногі, блытаў ix, узмацняючы стому, i выпешчваўся перад імі на сонцы, у шчырым бары ці ў рэдкім бярэзніку.
Яны ляжалі пад бярозамі недалёка ад чыгуначнага раз’езда. Алесь разглядаў дробныя кветкі, разважаў, ці можна ўбачыць сам момант іх цвіцення, але голад усё перабіваў. Пад вечар сябры падышлі да белага доміка з блакітным ганкам. Іх сустрэла дзяўчынка-падлетак Стася. Спачатку яна гаварыла па-нямецку, а потым прызналася, што яе бацька быў палякам, а маці — немкай.
Яе бацькі пазнаёміліся, калі служылі ў адным маёнтку. Цяпер бацька быў у палоне, а дзяўчынка гасцявала ў матчынай сястры. Паміж сёстрамі дваццаць гадоў ляжала дзяржаўная мяжа; ранейшая польская граніца была за шэсцьдзесят кіламетраў. Муж цёткі, начальнік раз’езда, у той дзень паехаў у горад.
Алесь папрасіў Стасю здабыць ім што-небудзь паесці. Яна вярнулася з двума маленькімі хлопчыкамі, хлебам і малаком. Малыя здзіўлена глядзелі, як прагна елі чужыя людзі, а дзяўчынка маўчала са спагадай. Бутрым папрасіў яшчэ. З пакоя пачуўся злосны жаночы крык, і Стася выйшла з пустымі рукамі, чырвоная, амаль у слязах. На дзвюх мовах яна паўтарала, што не вінаватая: цётка загадала гасцям сыходзіць, нібыта да дома ўжо набліжаліся рабочыя.
Сябры схаваліся ў кустах, хоць ніхто не ішоў, і працягнулі шлях. Бутрым ужо прыкметна кульгаў і баяўся, што іх зловяць. Алесю ж хацелася застацца паблізу ад дзяўчынкі і падумаць пра яе. Пад зоркамі яна нагадала яму маленькую гераіню англійскай казкі, з дабрынёй якой было звязана сузор’е Вялікай Мядзведзіцы.
Ён успомніў, як на шаснаццатым годзе захапіўся небам. Кніга французскага астранома дапамагла яму пазбавіцца дзіцячага страху перад бясконцасцю і рэлігійнымі тлумачэннямі свету. Зямля стала ўяўляцца яму родным месцам сярод мноства цудоўных светаў, а сем знаёмых зорак — блізкімі спадарожнікамі. Ідучы праз чужы лес пасля сустрэчы са Стасяй, ён зноў вярнуўся да слоў нямецкай сялянкі:
«Як гэта добра... як радасна, што і тут... можна ўсё-такі думаць, што свет, як кажа народная мудрасць, i сапраўды адзін дом. Вялізны дом, у якім ніяк не можа пакуль што дайсці да ладу чалавечая сям'я.»
Думаючы пра польска-нямецкую сям’ю Стасі, Алесь адкідаў узаемную нянавісць народаў. Яму было балюча за дзяўчынку, якой даводзілася жыць сярод фашысцкай жорсткасці.
Глава 4. Дождж, хвароба і сумненні: здымкі Бутрыма і рашэнне не здавацца
Праз тры дні світанне застала сяброў у мокрых кустах. Дождж ішоў амаль без перапынку, схавацца і сагрэцца не было дзе. Бутрым ужо не мог утойваць кульгання і глуха кашляў, хаваючы галаву паміж рук. Алесь таксама адчуваў слабасць і боль у грудзях. Яму хацелася дапамагчы сябру, але ўласных сіл амаль не заставалася.
У паўсне вяртаўся вобраз высокай каменнай сцяны, аб якую білі хвалі. Раней ён радаваўся думцы, што за ёю было бяспечна, трэба толькі перабрацца. Цяпер жа адчуваў сябе сярод хваль, без сіл дасягнуць ратунку. Пад дажджом знікала нават кароткая радасць свабоды, а ў памяці настойліва гучала братава просьба з ліста:
Гэта адзіная мэта, адзіны сэнс твайго жыцця.
Маўчаў бы толькі той голас:
«I я, i мама просім цябе: не рабі ты нічога сам, чакай хуткага вызвалення...»
А голас не маўчыць...
Алесь успамінаў восеньскія вечары пасля вяртання з гімназіі. Працаваўшы ўдзень, яны з Толем чыталі вялікіх рускіх пісьменнікаў. Кнігі абуджалі любоў да жыцця, прыроды і простых працаўнікоў. Алесь ганарыўся самастойна заробленай кашуляй, востра адчуваў блізкасць да зямлі. Калі брат спытаў, ці шкадаваў ён вучобы, адказ ужо здаваўся ясным: дома яму было добра. За гэты час іх давер і сяброўства ўмацаваліся.
Цяпер ён хацеў падзяліцца з Бутрымам сумненнямі пра ўцёкі, але не знаходзіў слоў. Апоўдні дождж спыніўся. Алесь устаў, выкруціў пілотку, расчасаў зблытаныя валасы. На галенне не было сіл. Кожная дробная справа здавалася далёкай і цяжкай. Заставалася чакаць вечара, шукаць ежу і зноў ісці.
Бутрым тым часам разглядаў лісты і фатаграфіі, правяраючы, ці не намоклі яны. Алесь прысеў побач і паклаў руку яму на плячо. Спачатку яны глядзелі на здымак жонкі, потым — на сямейную фатаграфію. На ёй былі бацька Бутрыма са спрацаванымі рукамі, жонка з паўгадовым сынам на каленях і сам Уладзік, здаровы, вялікі, у гальштуку.
Алесь прапанаваў сябру напісаць жонцы, як і куды дасылаць лісты. Абодва разумелі, што гаворка ішла пра лагер і магчымы канец уцёкаў. Упершыню яны ўскосна падзяліліся думкай, ці варта было выпраўляцца. Але ніхто не прапанаваў здацца. Увечары яны зноў пайшлі на ўсход. Бутрым ужо не хаваў кульгання, толькі прыглушваў кашаль рукой.
Глава 5. Рака і апошні хутар: гасцінная пастка і вяртанне ў палон
На змярканні ўцекачы выйшлі да шырокай ракі, разлітай пасля дажджоў. На другім беразе стаялі лодкі. Алесь, які плаваў горш за сябра, прапанаваў прыгнаць адну, але Бутрым спыніў яго і прызнаўся, што ўжо не мог ісці праз боль у назе і грудзях. Алесь узяў на сябе рашэнне: яны пашукаюць жыллё і яшчэ раз папросяць дапамогі.
Яны пайшлі берагам, потым полем і заўважылі агеньчык на хутары каля вёскі. Дзверы былі адчыненыя. У кухні іх сустрэла маладая фрау, гаспадыня дома.
Яна абяцала накарміць іх і зайшла ў суседні пакой. Алесь заўважыў там плячо чалавека ў белым, але вырашыў, што здалося. Вярнуўшыся, жанчына доўга варыла каву, рэзала белы хлеб, мазала яго тлушчам і безупынна гаварыла пра цяжкасці вайны. Калі яна нарэшце пачала наліваць каву, у кухню ўварваліся ўзброеныя людзі.
Перад імі стаялі салдат з карабінам, двое цывільных з пісталетамі і гаспадар у белай кашулі. Знясіленыя сябры нават не падняліся з табурэтак. Салдат спытаў, куды яны ішлі; цяпер пытанне азначала новы палон:
— Wo gehen Sie hin?
Вахман спытаўся таксама, як пыталіся ў хлопцаў у двух папярэдніх нямецкіх дамах.
Толькі што гэта пытанне гучала цяпер пачаткам ix будучых допытаў.
Алесь адказаў, што яны беларусы і ішлі дадому, у Савецкі Саюз. Салдат насмешліва прапанаваў правесці іх і дазволіў дапіць каву. Гаспадыня па-ранейшаму ветліва прапаноўвала яшчэ. Алесь адсунуў кубак, з горкай іроніяй падзякаваў ёй і мужу, а потым падбадзёрыў Бутрыма. Яны выйшлі пад канвоем. Над асветленым ганкам была шыльда, якая паказвала: гэта быў дом бургамістра.