Птушкі і гнёзды (Брыль)/Круг замыкаецца

З пляцоўкі Вікісам
Гэты пераказ створаны з дапамогай штучнага інтэлекту. Ён яшчэ не прайшоў рэдактарскую праверку і можа змяшчаць памылкі.
🚂
Птушкі і гнёзды. Круг замыкаецца
1964
Кароткі змест раздзела
з цыкла «Птушкі і гнёзды»
Арыгінал чытаецца за 37 хвілін
Мікразмест
Двух беларускіх ваеннапалонных злавілі пасля ўцёкаў і пасадзілі ў турму. Адзін з іх успамінаў маці і марыў вярнуцца дадому, каб пісаць. Але сяброў зноў адправілі ў лагер, дзе іх чакала пакаранне.

Назвы раздзелаў — умоўныя.

Раздзел 1. Шуцман гоніць Алеся і Уладзіка: супярэчлівы канваір і допыт

Пасля трох тыдняў уцёкаў беларускія ваеннапалонныя Алесь Руневіч і яго сябар Уладзік Бутрым былі злоўленыя каля маёнтка і правялі ноч у пустым склепе.

🧑🏻
Алесь Руневіч — апавядальнік, малады мужчына, савецкі ваеннапалонны, беларус, паэт-пачатковец, чулы і назіральны.
👨🏻‍🦱
Уладзік Бутрым — малады мужчына, савецкі ваеннапалонны, сябар Алеся, кульгавы, моцна кашляе, добразычлівы.

Раніцай па іх прыехаў шуцман-канваір і пагнаў да горада, папярэдзіўшы, што за любы крок убок будзе страляць.

👮🏻
Шуцман-канваір — мужчына сярэдніх гадоў, мабілізаваны немец, удавец, гаворкі, дзеліцца бутэрбродам, патрабуе парадку.

Пах хлеба з пякарні нагадаў Алесю, як на манеўрах гаспадыні частавалі салдат малаком. Адна немка таксама накарміла іх, хоць не сказала ні слова. Цяпер ён папрасіў дазволу купіць хлеба за лагерныя боны, але паліцэйскі груба абарваў яго. Пазней у полі той нечакана аддаў хлопцам свой бутэрброд з каўбасой, загадаўшы маўчаць пра гэта. Ён расказаў пра старую маці і шасцігадовую дачку, пракляў вайну і прызнаўся, што хацеў дадому. Аднак адразу пачаў тлумачыць палонным, чаму мусіў выконваць свой абавязак:

Так. Я таксама ахвотна пайшоў бы дахаты. Але што ж гэта будзе: я сабе не хачу, другі сабе не захоча. Ordnung muss aber sein! <...> Не нам разбірацца, што трэба, што не. Фюрэр ведае, што ён робіць.

Ён дакараў іх за ўцёкі і пагражаў стральбой ды пагоняй з сабакамі. У горадзе іх дапытваў ветлівы мужчына ў пакоі са здымкамі адбіткаў пальцаў. Алесь адказаў, што яны беларусы і ішлі ў Савецкі Саюз. Іншы немец згадаў па-руску свой бронецягнік у Беларусі ў 1918 годзе. Алесь западозрыў гестапа і думаў, ці не дагавор аб ненападзе стрымліваў гэтых людзей ад гвалту.

Раздзел 2. Першыя гадзіны ў турме: адзіночка, ежа і папярэджанне невідзімага суседа

У турме хлопцам выдалі паласатае адзенне і вялікія драўляныя чаравікі. Гледзячы ў люстра, яны ўсміхнуліся свайму выгляду, але Бутрым закашляўся. Алесь яшчэ спадзяваўся, што іх хутка адправяць у свой лагер. Стары, які выдаваў вопратку, адказаў, што іншыя чакалі гэтага ўжо па годзе. Потым іх павялі жалезнымі лесвіцамі на трэці паверх, дзе іх сустрэў наглядчык Швальбэ.

👺
Наглядчык Швальбэ — пажылы мужчына, турэмны наглядчык, пузаты, звяглівы, грубы і пільны.

Сяброў разлучылі. Алесь трапіў у адзіночку № 133, які супаў з яго нумарам ваеннапалоннага. Пасля дажджоў, голаду і блуканняў нават камера падалася яму ўтульным прытулкам. Ён разумеў, што тут маглі пакутаваць і вар’яцець іншыя, але сам радаваўся сталу, табурэту і нарам. Прынесеныя бульбяны суп і хлеб са скваркай ён прагна з’еў, хоць сапраўднай сытасці не адчуў.

Вязень, які забіраў посуд, ціха растлумачыў, калі будзе адбой, і параіў ні ў чым не прызнавацца: ён ужо не спадзяваўся выйсці адсюль. Яго абарваў крык ахоўніка. У камеры зноў стала ціха. Алесь усё яшчэ адчуваў сябе хутчэй стомленым уцекачом пад дахам, чым турэмным вязнем, і лёг пад коўдру.

Раздзел 3. Успаміны пра маці: былое непаразуменне, яе любоў і надзея на вяртанне

Алесь успомніў маці, якая прыснілася яму мінулай ноччу ў склепе: яна знайшла яго, плакала і называла сынком. Ён зноў адчуў дзіцячае шчасце яе безумоўнай блізкасці.

👵🏻
Маці Алеся — пажылая жанчына, сялянка, набожная і працавітая, любіць сыноў, шчырая апавядальніца.

І гэта было так многа — якое там! — гэта было тады ўсё, што ён мог бы хацець ад жыцця, і ніхто ва ўсім свеце — ён ведае цяпер: такім вялікім! — не змог бы даць яму больш.

Пазнейшыя адносіны з ёю не заўсёды былі добрымі. Падлеткам ён крыўдзіўся на яе суровасць, адмовіўся ехаць да споведзі і абурыўся, калі яна паспрабавала яго пабіць. Ён папракаў бацькоў, што яны накуплялі зашмат зямлі і працавалі без адпачынку. Аднойчы, мучачыся пытаннямі пра сэнс жыцця, нават спытаў, хто прасіў яе нараджаць яго. Тады ён апраўдваў сваю жорсткасць прачытанымі вершамі і не лічыў сябе вінаватым. Пасталеўшы, ён зразумеў, што зямля была для бацькоў надзейным спосабам забяспечыць дзяцей, а матчына патрабавальнасць ішла ад любові.

Маці пакрысе слабела, пакутавала ад болю ў нагах, але сваіх поглядаў не змяніла. Асабліва цяжкімі былі апошнія гады: дачка засталася ўдавой з дзецьмі, аднаго сына забралі ў войска, пра другога прыйшоў страшны ліст з Кіева. Яго жонка паведаміла, што мужа ўжо няма, а яна з малымі засталася без працы і хлеба. Потым на службу пайшоў і Алесь. Ён уяўляў, колькі маці пераплакала праз разлукі і яго палон.

Ён успамінаў яе іншай, калі яна слухала чытанне ўголас. Амаль непісьменная, яна памятала шмат прачытанага дзецьмі, смяялася і плакала над кнігамі. За прадзеннем расказвала пра прыгон, пра жанчыну, якая дзеля выратавання брата ад пабояў выканала зневажальны загад пана. Апавядала пра сваё каханне да беднага хлопца, будучага мужа, пра іх дружнае жыццё, згадвала смешныя вясковыя выпадкі. Часам спявала песні маладосці. Цяпер Алесь з большай пяшчотай думаў пра яе працу, любоў і перажытае гора.

Ён абяцаў сабе вярнуцца, даць ёй адпачыць і зноў чытаць уголас, таксама ўласныя творы. Брат пісаў, што маці берагла яго рукапісы ў скрыні і нікому не давала. Успомніўшы гэта, Алесь усміхнуўся і яшчэ не мог заснуць.

Раздзел 4. Шлях да літаратуры: тры мовы, першыя вершы і пакліканне пісьменніка

У камеры Алесь згадаў, як у лагеры думаў пра дзясяткі тысяч палонных: у кожнага былі маці, маленства і любімая праца. Сам ён сумаваў па ворыве, але яшчэ мацней — па пісьме. Нават на фронце жаданне працягваць творчасць падтрымлівала яго прагу жыцця:

А яшчэ больш тужыў ён па белым полі паперы, па баразне радка... Ды так тужыў, што на фронце... хлопцу хацелася... толькі б жыць ды пісаць!..

Першы верш ён склаў у дзевяць гадоў разам з сябрам на пашы, па-беларуску, пра кароў і дождж. Дома з захапленнем прачытаў яго брату Толю, але не сказаў пра суаўтара. Брат, які ўмеў маляваць і майстраваць цацкі, паказаў, як, на яго думку, трэба пісаць, і склаў рускі верш пра мокрых курэй і вераб’ёў. Алесь палічыў яго дасканалым і папрасіў аддаць яму, прапанаваўшы брату быць мастаком, а сабе — паэтам. Толя згадзіўся.

👨🏻
Толя — малады мужчына, брат Алеся, здольны да малявання і вершаў, верыць у талент брата.

Неўзабаве Алесь пачаў пісаць сам. Ён вучыўся ў польскай школе, чытаў польскія кнігі, а дома меў рускія кнігі старэйшага брата. Побач жылі матчына мова, казкі і песні, нешматлікія беларускія ўрокі і рэдкія кнігі на роднай мове. Першую цалкам самастойную спробу ён напісаў па-польску. Яго захапіла паэзія земляка, які апісваў знаёмыя азёры, лясы і замкі. На экскурсіі ў Наваградку хлопец наведаў дом паэта і курган, а пасля старанна складаў верш пра сваю вёску, пераймаючы любімы ўзор.

Пасля сыходу з гімназіі польская мова паступова адступала. Браты захапіліся рускай прозай, якая моцна паўплывала на Алеся. Некалькі гадоў ён яшчэ пісаў вершы на трох мовах, але ўсё больш цягнуўся да беларускай прозы. У дзевятнаццаць гадоў узяўся за апавяданні і адчуў шчасце самастойнай працы. Літаратура стала для яго прызваннем і галоўным абавязкам, хоць закончаных твораў было пакуль няшмат.

Асабліва грэлі яго ўспаміны пра напісанае для дзяцей. Ён верыў, што зробленае было толькі пачаткам; Толя падзяляў гэтую веру, а маці падтрымлівала сына любоўю. Лежачы ў камеры, Алесь звяртаўся да яе ў думках:

Ты верыш у тое, што недзе я жыву і не згіну. А я ўпэўнены, маці, што вярнуся туды, дзе мой народ, і зраблю для яго, а праз яго — для ўсіх людзей усё, што змагу.

Раздзел 5. Турэмны парадак і вяртанне ў лагер: сцюдзёны вырай замыкае круг

Наступнага дня Алесь прачытаў турэмныя правілы і сядзеў перад белай сцяной. Ён трывожыўся за блакнот з запісамі, лісты і фотаздымкі, якія засталіся сярод яго рэчаў. Ад нерухомасці і самоты перад вачыма з’яўляліся каляровыя плямы. Швальбэ накрычаў на яго за бяздзейнасць і загадаў зашыць дзірку на калене. На прагулцы вязні моўчкі хадзілі па крузе. Бутрым кульгаў і кашляў, але паспеў усміхнуцца сябру. Алесь баяўся, што адзінота зацягнецца.

Пад вечар іх нечакана вывелі пераапрануцца і перадалі падпітаму бяляваму вахманку для адпраўкі ў лагер.

👦🏻
Бялявы вахманок — малады мужчына, нямецкі вахман, падпіты, канваіруе палонных у цягніку ў штрафкампанію.

Ён прымусіў іх пачысціць чаравікі пілоткамі і папярэдзіў пра далейшую размову ў штрафной камандзе. Потым завёў у купэ хуткага цягніка Бромберг — Берлін, пасадзіў каля акна, а сам драмаў каля дзвярэй. Бутрым пажартаваў, што яны крыху адляжаліся, і пашкадаваў, што не ехалі так дадому. Абодва адчувалі сум:

І было вельмі сумна, хоць і маўчалі пра гэта, сумна, што нешта беззваротна прайшло, што нейкі круг замкнуўся напуста, што зноў вярнуўся іх сцюдзёны, горкі вырай!..

Цягнік хутка вяртаў іх праз адлегласць, пераадоленую за шмат пакутлівых начэй. Уцёкі скончыліся: наперадзе зноў былі няволя, штрафная каманда і знаёмы жорсткі лагерны начальнік, чый голас ужо ўяўляўся Алесю.

За аснову пераказу ўзята выданне рамана са зборніка «Птушкі і гнёзды: Выбранае» (Мінск: Мастацкая літаратура, 2006).