Птушкі і гнёзды (Брыль)/Зацішша ў чэрвені
з цыкла «Птушкі і гнёзды»
Назвы раздзелаў — умоўныя.
Раздзел 1. Спатканне Оты з Ганнай: Марыхен аддадзена ў служанкі, а сям'я жыве ў трывозе
Да казарменнай брамы на ўскраіне баварскага гарадка прыйшла Анна Шмітке. Яна паказала вартавому паштоўку ад мужа і папрасіла паклікаць яго.
Пажылы вартавы сустрэў яе грубымі непрыстойнымі жартамі, але паслаў салдата па мужа. Неўзабаве выйшаў Ота Шмітке, які яшчэ здалёк усміхаўся жонцы.
Анна заплакала. Муж павёў яе ад казармы, каб спакойна пагаварыць. Па дарозе яна паведаміла, што іх дачку Марыхен Шмітке забралі працаваць: маці сама прывезла дзяўчыну ў горад і разам з ёй наведала біржу працы.
Ота абурыўся, даведаўшыся, што дачка мясцовага нацысцкага кіраўніка засталася дома нібыта дапамагаць у сямейным гандлі. Гэтым кіраўніком быў ортсгрупэнфюрэр Грасман.
Анна расказала мужу, як прасіла яго пакінуць дзяўчыну дапамагаць сям’і:
Я хадзіла да Грасмана, плакала. Ды ён кажа, што хоць ён і групэнфюрэр, а памагчы тут нічога не можа. На нашы сем моргенаў — Марыхен лішняя рабочая сіла.
Ні служба бацькі і старэйшага сына ў войску, ні малыя дзеці і гаспадарка не дапамаглі. Дачку прызначылі служанкай да багатага мясніка, партыйнага таварыша Грасмана. Ота хацеў вучыць яе далей: яна была найлепшай вучаніцай і добрай памочніцай маці. Ён баяўся, каб у чужым доме дзяўчыну не пакрыўдзілі, распытаў пра гаспадара і яго сына ды паабяцаў сам наведаць дачку.
Ота даў жонцы грошы. У лесе яны пабылі ўдваіх, а потым Анна расказала пра аднавяскоўца, забітага на Крыце, і беларускага палоннага, якога Грасман збіў пасля скаргі жанчыны на яго заляцанні. Ота пажадаў убачыць самога Грасмана ў акопе. Калі жонка сказала, што нікому не хочацца ваяваць, ён адказаў:
Не дуры галавы! Я не хачу, другі не хоча — гэта так. Яны ж не маюць права не хацець. Хто ж заварыў яе, гэтую кашу?.. Што ж яны — толькі другіх нацкоўваць?
Вяртаючыся, яны гаварылі пра дзяцей і коней. Ота нагадаў, што іх маглі неўзабаве адправіць далей. Каля брамы яны цяжка развіталіся. Ён доўга глядзеў услед жонцы. Тым часам з казармы выйшлі два афіцэры і цывільны; салдаты застылі перад імі па стойцы смірна.
Раздзел 2. Дом Грубэра: канфлікт вакол пральні і новыя беларускія наймальнікі
Адольф Грубэр, у доме якога служыла Марыхен, сядзеў раззлаваны праз сыход двух беларускіх палонных, што наймалі ў яго пакой над пральняй.
Зімой іх выпусцілі з лагера працаваць пад паліцэйскім наглядам. Грубэр здаваў ім пакой за дваццаць сем марак, але нядаўна пасяліў да іх трэцяга работніка. Наймальнікі пасварыліся з ім і сышлі, хоць побач заставаўся пусты пакой. Гаспадар падазраваў, што прычына была не ў цеснаце, а ў суседцы, прачцы Эрне Грап, якой ён прыпісваў сувязі з салдатамі і палоннымі.
Ён паслаў Марыхен паглядзець, што рабіла прачка, а пасля пайшоў сам. Убачыўшы ў катле вайсковую кашулю, Грубэр загадаў выкінуць бялізну палонных. Эрна нагадала, што плаціла за пральню і зарабляла мыццём на сябе і дзяцей. Гаспадар абвінаваціў яе ў ганьбаванні нямецкай жанчыны. У адказ яна закрычала:
Я гуляю з палоннымі? Я прапаліла кацёл! Я зганьбіла гонар нямецкай жанчыны! Ах ты!.. Я зараз жа пайду ў паліцыю! Не буду больш цярпець! Нямала я ўжо на вас папрацавала! О, гімелькройц, гімелькройц!..
Пад яе крыкі Грубэр адступіў у двор. Там з’явіліся два незнаёмыя беларусы: высокі ў вайсковай вопратцы і невысокі ў цывільным. Спачатку ён праганяў іх, але, пачуўшы, што яны шукалі жыллё, адразу стаў ветлівым. Ён паспрабаваў пасяліць іх трэцім і чацвёртым у занядбаны пакой, схлусіўшы пра прычыны сыходу ранейшых жыльцоў. Беларусы выбралі асобны пусты пакой. Цану гаспадар пайшоў абмяркоўваць з фрау Грубэр.
Пасля ўдаваных ваганняў сужэнцы запатрабавалі трыццаць марак. Беларусы ведалі сапраўдную ранейшую плату і прычыну сваркі, аднак пагадзіліся пры ўмове вячэрняй кавы. Гаспадыня ўзяла грошы наперад за месяц і загадала Марыхен накарміць жыльцоў ды занесці пасцель. Задаволены Грубэр пайшоў у мясную краму пахваліцца здзелкай перад дарослым сынам, якога не ўзялі ў войска па здароўі, а затым сам абслужыў пакупніка.
Раздзел 3. Кава з палоннымі: Алесь развенчвае прапаганду, а Марыхен выслухоўвае дакоры
За кавай Марыхен распытвала высокага беларуса пра павязку і вайсковую вопратку. Гэта быў Алесь Руневіч.
Ён патлумачыў, што павязка засцерагала ад паліцэйскіх праверак, а на касцюм ён яшчэ не зарабіў, бо доўга адмаўляўся выходзіць з лагера. Побач сядзеў яго сябар Андрэй Мазалёк.
Дзяўчына ўзрадавалася, што яны не палякі, і паўтарыла пачутыя ў школе, па радыё і з газет аповеды пра польскія зверствы і напад на немцаў. Алесь успомніў знаёмую дзяўчыну, дачку польскага парабка і немкі, а потым запытаўся, ці не задумвалася Марыхен, што яе падманвалі. Ён назваў гэтыя аповеды маной:
Брыдкая, шкодная мана. Гэта ўсё выдумалі, тыя, каму выгадна, каб мы... каб мы забівалі, калечылі, бралі ў няволю і мучылі адзін аднаго. А за што?
Алесь расказаў пра старую немку, якая накарміла яго з таварышам і гаварыла пра зло вайны і свет як агульны дом. Марыхен прызналася, што бацька разважаў падобна: у маладосці ён быў у рускім палоне, ведаў мову і песні. Засаромеўшыся, яна перавяла размову на пачастунак, наліла гасцям яшчэ кавы і падзяліла паміж імі астатні хлеб.
Потым дзяўчына прынесла бялізну, заслала ложкі і патлумачыла правілы зацямнення. Алесь адчуваў да яе пяшчоту і прывабнасць, але разумеў немагчымасць збліжэння. Перад развітаннем яна даведалася імёны новых жыльцоў і пажадала ім спакойнай ночы.
Тым часам прадаўшчыцы не знайшлі хлеба да кавы. Фрау Грубэр вылаяла Марыхен за пачастунак, забараніла размовы з палоннымі і прыгразіла сачыць за ёй. Дзяўчына папрасіла прабачэння, выйшла ў калідор і заплакала.