Птушкі і гнёзды (Брыль)/Нам трэба воля!

З пляцоўкі Вікісам
Гэты пераказ створаны з дапамогай штучнага інтэлекту. Ён яшчэ не прайшоў рэдактарскую праверку і можа змяшчаць памылкі.
🕊️
Птушкі і гнёзды. Нам трэба воля!
1964
Кароткі змест раздзела
з цыкла «Птушкі і гнёзды»
Арыгінал чытаецца за 61 хвілін
Мікразмест
Беларускі палонны ў Германіі разам з сябрамі таемна дапамагаў землякам афармляць вяртанне дадому. Ён адмовіўся працаваць у нацысцкай газеце, але замест вызвалення быў адпраўлены на прымусовую працу.

Назвы раздзелаў — умоўныя.

Раздзел 1. Перапіс палонных, дарога ў Баварыю і агітацыя Бязмена

Беларус Алесь Руневіч, які служыў у польскім войску і трапіў у нямецкі палон, пасля выхаду са штрафной зноў пачуў абяцанні вяртання дадому.

👨🏻
Алесь Руневіч — малады мужчына каля 20 гадоў, палонны шарагоўец і пачынаючы паэт, дужая пастава, светлыя вочы, сумленны, упарты.

Яго сябра захварэў у штрафной на запаленне лёгкіх, а пасля лячэння быў адпраўлены на работы. Алесь даведаўся толькі, што той апынуўся далёка, на польскай камандзе. Тым часам людзей з розных работ збіралі ў лагер нібыта для адпраўкі ў СССР. Невядомыя ў цывільным перапісвалі ўкраінцаў і беларусаў. Рэгістратар спрабаваў запісаць Руневіча ўкраінцам, але хлопец настаяў на сваёй нацыянальнасці. Успомніўшы, як польскі пісар некалі сказіў яго звесткі, Алесь злаваўся на сябе, што цяпер не адказаў больш рашуча.

Спачатку з лагера вывелі ўкраінцаў, пазней пасадзілі ў таварныя вагоны беларусаў. Палонныя чакалі, што цягнік павязе іх на ўсход, аднак ён рушыў у супрацьлеглы бок. Чатыры дні дарогі, голаду і трывогі скончыліся ў баварскім гарадку. Каля паўтары тысячы чалавек пад канвоем прывялі ў новы лагер ваеннапалонных — шталаг. Там ужо знаходзіліся французы і частка беларусаў. Пасля першай ежы землякі сабраліся на лагернай плошчы.

У натоўпе Руневіч заўважыў незвычайна апранутага цывільнага земляка — Самацэвіча, празванага Бязменам.

🤵🏻
Самацэвіч (Бязмен, Бацька) — мужчына сярэдняга росту, тоўсты эмігрант-агітатар, вялікая галава, шэрая куртка і крызісоўка, хітры, слабы да чаркі.

Той хваліў Германію і шкадаваў людзей, якія ўцяклі ад бальшавікоў. Алесь пазнаў у ім гандляра лёнам, чые памочнікі падманвалі сялян, і збянтэжыў яго пытаннямі. Бязмен абяцаў вызваленне ўжо ўвосень, але высветлілася, што гаворка ішла пра пераход на цывільную працу ў Германіі. Палонныя патрабавалі не новай работы, а вяртання дадому, і перабівалі агітатара:

— Ды што нам вольныя работы! — загудзеў шматгалосы натоўп.— Нам трэба воля! Дахаты чаму не пускаюць?

— А хто ж сказаў, браткі, што не на волю, не на бацькаўшчыну? Спачатку на волю...

Раздзел 2. Сустрэча з паэтам Крушынам і праўда пра савецкае грамадзянства

Ад натоўпу Алеся адвёў Сяргей Крушына, знаёмы яму яшчэ з даваеннага наведвання паэта дома.

👨🏻‍🦳
Сяргей Крушына — мужчына сярэдніх гадоў, палонны і вядомы паэт, былы падпольшчык, просты сялянскі твар, добры, разумны, асцярожны.

Руневіч радасна ўспомніў зімовую паездку ў бедную вясковую хату. Хворы гаспадар тады амаль не гаварыў, побач гуляла яго маленькая дачка, а стары бацька скардзіўся на цяжкае жыццё. Для юнака гэта была першая сустрэча з жывым паэтам, чыё слова пераследавала польская ўлада. Цяпер Крушына расказаў, што пасля арыштаў і этапаў яго ўсё ж мабілізавалі на вайну, хоць многіх маладзейшых забраць не паспелі.

З Крушынам падышоў яго таварыш Андрэй Мазоль, якога ўсе звалі Мазальком.

👦🏻
Андрэй Мазоль (Мазалёк) — малы малады мужчына, палонны рабочы, былы камсамолец, савіны нос, ціхі, пануры, смелы і самаахвярны.

Другім спадарожнікам паэта быў Пятро Печка, які ветліва прывітаўся.

👱🏻‍♂️
Пятро Печка — малады бялявы мужчына, палонны, былы капрал, гнуткі, элегантны, салодкая ўсмешка, ліслівы, спрытны.

Крушына прадставіў і Алеся як паэта, але папракнуў Печку за тое, што ён ужо раскрыў Бязмену яго ўласны псеўданім. Сам Сяргей хацеў застацца непрыкметным палонным. Адышоўшы ад людзей, ён патлумачыў: абяцанае вызваленне азначала працу пад наглядам паліцыі. Германія не збіралася губляць рабочую сілу і адпускаць яе дадому.

Алесь паведаміў, што яго брат ужо звяртаўся па дапамогу ў Маскву. Крушына таксама напісаў у савецкае паўпрэдства ў Берліне, але адказу яшчэ не атрымаў. Ён патлумачыў галоўную ўмову вяртання:

Каб вярнуцца, нам неабходна прыняць савецкае грамадзянства. Тады нас будуць адгэтуль патрабаваць. А як ты прымеш яго, калі пішаш у тое паўпрэдства дый, далібог жа, не верыцца, што дойдзе.

Бязмен належаў да беларускага прадстаўніцтва ў Берліне, якое дапамагала немцам. Крушына, Мазалёк і Печка заставаліся пры лагернай пошце: там яны спадзяваліся хутчэй даведацца навіны і дапамагчы сваім.

Раздзел 3. Жыццё на заводзе крышталю, адмова падпісваць паперы і вяртанне ў шталаг

Назаўтра Руневіча адправілі за сем кіламетраў ад шталага на завод крыштальнага шкла. Браты-блізнюкі, гаспадары прадпрыемства, атрымалі сорак палонных і стараліся ўтрымаць іх: праз вайну ім не хапала работнікаў. Жыллё было чыстае, нары новыя, хлеба давалі больш, чым у лагеры. Пад кіраўніцтвам старых майстроў хлопцы вучыліся шліфаваць посуд. Праца пад дахам з цёплай вадой здавалася адносна лёгкай.

Алесь арганізаваў заняткі беларускай граматай. Большасць таварышаў вучылася мала, ды і школа ў іх была польская. Яны ахвотна пісалі дыктоўкі, каб вярнуцца дадому пісьменнымі на роднай мове. Вартавы назіраў праз акенца, а выпіўшы, заходзіў і крычаў на вучняў. Пачалі часцей прыходзіць лісты і пасылкі. Сухары, сала, каўбасы і цукеркі хлопцы дзялілі паміж усімі, жывучы агульнай камунай.

Перад ад’ездам Крушына параіў не спяшацца са звальненнем. Працуючы з паштовай картатэкай, ён мог знаходзіць каманды землякоў і дапісваць словы ў ўжо правераныя лісты. Яны дамовіліся пра ўмоўныя паведамленні. Алесь пачаў атрымліваць разам з братнімі весткамі прывітанні Сяргея. У снежні афармляць вызваленне прыехаў Лёмаз.

💂🏻
Лёмаз — пажылы пануры мужчына, нямецкі ўнтэр-афіцэр, добра гаворыць па-руску, строгі, пагрозлівы, цісне на палонных.

Ён абяцаў удвая большы заробак, адсутнасць вартавога, магчымасць наняць кватэру і насіць цывільнае. Трэба было толькі распісацца ў атрыманні пасведчанняў. Аднак першы выкліканы палонны адмовіўся, патрабуючы адпусціць яго ў Беларусь. Наступныя таксама не выйшлі падпісваць. Лёмаз выклікаў Руневіча і абвінаваціў у арганізацыі супраціву. Алесь адказаў, што кожны думаў за сябе, і таксама адмовіўся. Унтэр прыгразіў яму асабіста і заявіў, што вызваляць усіх без згоды.

Каманда некалькі дзён святкавала перамогу, але Алесь чакаў наступстваў. Замест пакарання прыйшла ўмоўная прыпіска Крушыны ў братнім лісце, якая выклікала яго ў шталаг. Каб вярнуцца туды, хлопец наўмысна пашкодзіў скуру на пальцы нагі і выклікаў запаленне салёным хлебам. Неўзабаве ён ужо не мог хадзіць на працу.

Гаспадары не хацелі губляць работніка і адправілі яго да кухаркі. Яна прыгатавала цёплую ванну з рамонкам. Алесь баяўся, што лячэнне дапаможа і вяртанне сарвецца. Калі жанчына пайшла па бульбу, ён непрыкметна дадаў у ваду шмат солі. Нага распухла яшчэ мацней, што здзівіла і кухарку, і братоў. Іншага выйсця ўжо не заставалася: палоннага адправілі ў лагер на лячэнне. На чацвёрты дзень пасля ўмоўнага паведамлення Руневіч зноў апынуўся побач з Крушынам.

Раздзел 4. Берлінская разведка Мазалька і арганізацыя таемнай перапіскі

Найбольш Алеся здзівіла, што Мазалёк добраахвотна звольніўся. Крушына растлумачыў: Андрэй зрабіў гэта дзеля агульнай справы. Блізкія таварышы аддалі яму лагерныя грошы, якія пры вызваленні абменьваліся на сапраўдныя. Ён купіў касцюм і паехаў у савецкае паўпрэдства ў Берліне. Там агледзелі яго дакументы і параілі палонным звальняцца, каб лягчэй дамагацца грамадзянства. За дратамі зрабіць гэта было амаль немагчыма. Пасля атрымання грамадзянства выдадзеныя немцамі паперы ўжо не павінны былі перашкодзіць вяртанню.

Звальненне тым часам працягвалася, хоць многія супраціўляліся. Лёмаз ездзіў па рабочых камандах, а Бязмен агітаваў у шталагу і кантраляваў беларускую пошту. З Берліна яму прыслалі двух памочнікаў. Адным быў нахабны малады цэнзар Карнач.

🧑🏻
Карнач — малады прыгожы мужчына, цэнзар з беларускага прадстаўніцтва, былы студэнт, высокі белы лоб, нахабны.

Другім памочнікам, які таксама правяраў падазроныя лісты, быў Сарока.

🧑🏻
Сарока — малады сарамлівы мужчына, палонны аграном, памочнік цэнзара, выпускнік Віленскага ўніверсітэта, прышчаваты.

Для грамадзянства кожны мусіў падаць заяву, атрымаць і запоўніць тры анкеты, прыкласці тры фотаздымкі. З дому патрабаваліся завераныя сельсаветам даведкі: што чалавека было каму прыняць і што ён не ўдзельнічаў у антысавецкіх арганізацыях. Крушына з сябрамі тлумачылі парадак землякам і перадавалі звесткі на аддаленыя каманды праз тых, хто вяртаўся ў лагер ці выязджаў з яго. Найцяжэй было правесці паперы праз цэнзуру. Дапамагчы ў гэтым узяўся выбраны камандантам беларускага барака Трайны Марцін.

👨🏻
Марцін Марціновіч (Трайны Марцін) — пажылы рухавы мужчына, палонны, камандант барака, вялікія рыжыя вусы, вясёлы, кемлівы, схільны да выпіўкі.

Яго блізкім сябрам быў Жан Папёлак, старшы кухар французскіх палонных, паляк паводле паходжання.

👨🏻
Жан Папёлак (Ясь, Хуан) — мужчына сярэдніх гадоў, польскі рабочы, старшы кухар у французаў, былы сархента, дабрадушны, шчодры.

Французы атрымлівалі значна больш прадуктаў і адзення. Папёлак прыносіў беларусам сухафрукты, кансервы, шакалад, часам аддаваў густую ежу з кухні. Даверыўшыся Марціну і Крушыну, ён прызнаўся, што ваяваў у Іспаніі за рэспубліку і камандаваў узводам. Пра гэта ў лагеры ніхто іншы не ведаў. Цяпер ён дапамагаў здабываць выпіўку для Бязмена. Марцін частаваў агітатара, ліслівіў яму і пачаў называць Бацькам.

Бязмен паступова станавіўся менш уважлівым. Печка тым часам зблізіўся з цэнзарамі, перахопліваў патрэбную пошту і ставіў на адпраўленнях праверачную пячатку. Крушына паклікаў Алеся, бо ім патрэбны быў яшчэ адзін надзейны памочнік. Руневіч ахвотна пагадзіўся. Аднак Бязмен не хацеў дапускаць хлопца да пошты: памятаў яго адмову на заводзе і ведаў пра падазрэнні Лёмаза.

Марцін разам з Папёлакам некалькі разоў угаворваў Бязмена за пачастункам. Ён запэўніваў, што Алесь змяніў намеры і хацеў звольніцца. Нарэшце згода была атрымана, і Руневіч пачаў працаваць у паштовым бараку.

Раздзел 5. Пісьмы з радзімы і першыя дакументы на савецкае грамадзянства

На пошце працавалі пятнаццаць французаў і трое беларусаў. Яны размяркоўвалі ўжо правераныя цэнзурай лісты па рабочых камандах. Адкрытыя канверты і паштоўкі з дому выклікалі ў Алеся моцнае жаданне пачытаць іх. Ён разумеў, што не меў права ўмешвацца ў чужыя справы, але сумаваў па радзіме і з цяжкасцю стрымліваў цікаўнасць:

Столькі пісьмаў! Столькі вестак з розных куткоў радзімы! Якая, Божа мой, спакуса!.. Ну, хоць бы толькі заглянуць да некага на агеньчык, ну, толькі б трохі пагрэцца каля нечай радасці!.. Брыдка? Некультурна? Вядома ж!

Крушына жартам прызнаўся, што сам даўно паддаўся гэтай спакусе. Чыталі і Печка, і французы. Паступова Алесь таксама прызвычаіўся шукаць у чужых радках весткі пра роднае жыццё. Яму трапляліся дзіцячыя паведамленні, матчыны слёзы, бацькавы спробы падбадзёрыць сына, туга дзяўчат і жонак. Пісалі пра вучобу, спектаклі, атрыманую зямлю. Сярод сямейных клопатаў палонныя знаходзілі шмат радасных паведамленняў:

Сотні людзей, сотні вёсак — наперабой, жывымі галасамі ў большасці малапісьменных радкоў — расказвалі пра новае жыццё, доўгачаканае шчасце ўз'яднання з радзімай, пра першыя радасці волі.

Сустракаліся і асцярожныя скаргі на новы лад, нават парады заставацца ў Германіі. Крушына лічыў, што так пісалі людзі, якія страцілі ранейшыя выгоды. Сваімі лістамі сябры дзяліліся адкрыта. Брат Алеся расказваў пра маці, сям’ю, вёску і кнігі, пісаў, як усім не хапала яго. Крушыну бацька і былыя падпольшчыкі абяцалі дапамагчы вярнуцца.

Па просьбе Руневіча брат выслаў у Берлін патрэбныя даведкі, а яму даслаў копіі. Адна пацвярджала, што дома яго чакалі родныя, другая — што ён не належаў да антысавецкіх арганізацый. Простыя лісткі з беларускім штампам сельсавета ўсхвалявалі Алеся як асабістая вестка падтрымкі з радзімы. У пачатку лютага ён далучыў іх да запоўненых анкет, дэкларацый і фотаздымкаў ды адправіў у паўпрэдства.

Раздзел 6. Абход цэнзуры, адмова працаваць у «Раніцы» і выхад з лагера

Пакеты савецкага паўпрэдства прыходзілі амаль штодня. Печка карыстаўся даверам цэнзараў і іх дрэнна замкнёнымі шуфлядамі, каб загадзя ставіць пячатку на пакетах, бланках і чыстых канвертах. Сарока прызнаўся Крушыну, што яго завербавалі з афіцэрскага лагера, і цяпер шкадаваў пра свой удзел у прадстаўніцтве. Ён таксама хацеў вярнуцца да маці. Карнач жа ўспрымаў службу перадусім як лёгкі заробак і больш цікавіўся жанчынамі, чым працай.

Для анкет цяжка было атрымаць асобныя фотаздымкі. Дапамог гарадскі смяцяр, які браў палонных на працу: па дарозе хлопцы забягалі да фатографа нібыта дзеля маці. Гатовыя карткі за іх атрымлівалі наступныя памочнікі. Алесь запаўняў анкеты за малапісьменных, надпісваў канверты і пісаў на каманды, тлумачачы парадак вяртання. Першымі ён апавясціў таварышаў з завода крышталю. Гэтая праца падтрымлівала яго:

Уся работа гэтая, хвалюючая і небяспечная, успрымалася Алесем як служэнне вялікай справе. Разам з сябрамі, якіх яму добрая ўсё ж такі доля дала і тут, у новым лагеры, яшчэ далей ад дому.

Сусед-француз раіў яму замест Савецкага Саюза выбраць Францыю і ставіў грошы вышэй за ўсё, але Алесь адмаўляўся. Найбліжэйшым чалавекам заставаўся Крушына, усё больш падабаўся яму і Мазалёк. Печка раздражняў саладжавай ветлівасцю і балбатлівасцю, Марцін — частымі выпіўкамі. Нават ведаючы карысць іх намаганняў, юнак цяжка мірыўся з гэтымі звычкамі. Печка ўсё ж расказаў цэнзарам, што Руневіч пісаў вершы, і гэта пазней прывяло да нечаканай прапановы.

Увесну лагер і каманды пусцелі: людзей пераводзілі пад нагляд паліцыі ўжо без іх згоды. Сябры вырашылі не чакаць прымусовага размеркавання і папрасілі працу разам, у тым самым горадзе. Неўзабаве Карнач выклікаў Алеся і прапанаваў лёгкае, добра аплачванае месца ў берлінскай газеце Раніца. Руневіч не захацеў супрацоўнічаць з выданнем прадстаўніцтва і нагадаў пра свой намер:

...Ну, так, вы ведаеце, што я ўжо раз уцякаў. І я хачу, як і дагэтуль хацеў, аднаго — дадому.

— Што ж, паглядзім, хто яшчэ пашкадуе. Вам здаецца...

Карнач, які і раней ставіўся да хлопца непрыязна і абражаў яго брата за захопленыя лісты з дому, раззлаваўся. Алесь спыніў размову і выйшаў, задаволены сваёй адмовай. Падобную прапанову перад гэтым атрымаў і Крушына, толькі з ім размаўляў сам Бязмен. Сяргей таксама не пагадзіўся. Праз тыдзень Руневіч, Крушына, Печка і Трайны Марцін разам з чарговай групай здаровых палонных пакінулі лагер. Іх павялі ў бюро працы, а адтуль размеркавалі на заводы. Замест вяртання дадому іх чакала часовая і небяспечная цывільная праца ў Германіі.

За аснову пераказу ўзята выданне рамана са зборніка «Птушкі і гнёзды: Выбранае» (Мінск: Мастацкая літаратура, 2006).