Птушкі і гнёзды (Брыль)/«Хлопцы, настаў наш час...»
з цыкла «Птушкі і гнёзды»
Назвы глаў — умоўныя.
Глава 1. Муштра Шранка і песня пратэсту
У чэрвені 1940 года ў вялікім нямецкім лагеры ваеннапалонных радыё абвяшчала перамогу над Францыяй. Пад гэтыя перадачы старшы унтэр Шранк прымушаў сотню штрафнікоў падаць на зямлю і зноў уставаць.
Знясіленыя палонныя ляжалі ў гарачым пыле. Толькі правафланговы Алесь Руневіч ледзь прыкметна ўсміхаўся, успамінаючы службу ў польскім войску.
Годам раней падпаручнік Слядчіньскі гэтаксама паклаў яго ўзвод на зямлю і абсыпаў салдат ды іхніх маці бруднай лаянкай.
Тады Алесю дапамагалі не губляць добрага настрою сонечная раніца, кніга пра недарэчнасці ваеннай службы і блакнот, якому ён давяраў свае пачуцці. Лежачы перад раззлаваным афіцэрам, ён заўважаў пясчынкі і кветкі, успамінаў белыя хмары і думаў пра сваё падпарадкаванне:
«Бяда не ў тым,— думаў рэкрут,— што ён стаіць ды лаецца, а ў тым, што я ляжу, маўчу, хоць і ўсміхаюся. <...> Загады будуць і не такія... Але я вытрымаю, не падцамся! Я...»
Успамін абарваў загад паўзці. Штрафнікі рухаліся павольна, бераглі сілы і трымалі бездакорнае раўненне. Шранк усё ж знаходзіў нагоду біць іх ботамі. Нарэшце ён загадаў устаць і ісці з песняй, паабяцаўшы за добры спеў хутчэйшы абед.
Алесь завёў польскую народную песню. Шранк лічыў спеў сваім трыумфам, а палонныя спявалі насуперак няволі і ненавіснаму Бамбавозу. З натоўпу вязняў розных краін гучалі прывітанні штрафнікам. Асабліва ўзрадавала Алеся беларуская пахвала: нехта пазнаў яго і назваў арлом.
Глава 2. Ветэраны шталагу і жорсткія будні штрафкампаніі
Палонныя з польскай арміі трапілі сюды ў верасні 1939 года і лічылі сябе ветэранамі. Спачатку яны жылі ў палатках на пустыры за новым калючым дротам. Затым сваімі рукамі пабудавалі цагляныя блокі, праклалі вуліцы і пасадзілі дрэўцы. Амаль усю зіму яны мерзлі пад брызентам, спалі ў перацёртай саломе і чакалі вясны, спадзеючыся на перамогу Англіі і Францыі над Германіяй.
Англійскіх маракоў, узятых пад Нарвікам, сустрэлі з павагай: тыя спачатку нават адмаўляліся ад нямецкіх цыгарэт. Пасля прыбылі галандцы, французы і салдаты іхніх каланіяльных войскаў. Разгром Францыі выклікаў у палякаў адчай і горкія папрокі саюзнікам. Яны зноў пераказвалі гісторыі сваіх баёў, ганарыліся супрацівам і падтрымлівалі бельгійцаў, пра мужнасць якіх гаварыла нават нямецкае радыё.
Лагернай гвардыяй называлі штрафную роту — каля сотні непакорных, пераважна злоўленых уцекачоў. Яе стварылі вясной, адгарадзіўшы адзін блок яшчэ адным дротам. Шранк і два памочнікі распараджаліся ўсім жыццём штрафнікоў. Вечаровая выдача мізэрнай ежы пачынала іхнія суткі:
Суткі тут пачыналіся ўвечары, калі выдаваўся хлеб. Сто шэсцьдзесят грамаў хлеба, да якога — кавалачак, не большы за запалкавы карабок, ці мармеладу, ці штучнага мёду, ці крывяной каўбасы.
Хлеб з'ядалі адразу. Раніцай давалі мятны напой, удзень — вадкі суп. Штодня людзей дзве гадзіны мучылі гімнастыкай, прычым апоўдні выводзілі ад яшчэ некранутай ежы. Паміж муштрай яны капалі канавы, насілі цэглу і ваду. Спалі на голых дошках пад тонкімі коўдрамі. Каб сагрэцца, цішком клаліся ўдвух, адну коўдру сцялілі, другой накрываліся. Ахова штодня крычала і біла іх.
Глава 3. Чаканне абмену, бунт у маёнтку і арышт Алеся
У штрафную роту Алесь трапіў з маёнтка. Да таго ён і іншыя ўраджэнцы Заходняй Беларусі чакалі вяртання дадому паводле савецка-нямецкай дамоўленасці аб абмене палоннымі. Яны тройчы запаўнялі анкеты. Адзін былы палонны расказваў пра лепшае харчаванне на савецкім баку, але абмен паступова спыніўся. Звестак ад родных не было, і хлопцы не ведалі нават, ці дайшлі дадому іхнія лісты.
Напрадвесні 1940 года беларусаў сабралі асобна, нібыта для адпраўкі на радзіму. Насамрэч сорак сем чалавек перавезлі працаваць у маёнтак і пасялілі ў замкнёнай адрыне з нарамі, саломай, печкай і кратамі на акне.
Падчас дэзінфекцыі іх замкнулі голымі ў халоднай адрыне. Мішка Венік знайшоў посцілку, прыкрыўся ёю і, удаючы святара, рассмяшыў усю каманду.
Старэйшым ахоўнікам быў унтэр Хэльмут, які адпачываў пасля ранення. Ён часта выпіваў, мала займаўся палоннымі і толькі зрэдку заходзіў пакпіць з іх.
Штодзённы нагляд ён пераклаў на яфрэйтара Глянцпапіра, які безупынна падганяў работнікаў злоснымі выкрыкамі.
Ім дапамагаў стары рыжавусы пажарнік, які хваліўся неверагоднымі ўцёкамі з рускага палону. Усімі распараджаўся аканом Штундэр.
Праз кепскую ежу каманда адмовілася працаваць. Хэльмут нечакана падтрымаў яе, і харчаванне ненадоўга палепшылася. Пасля яго адклікання палонным зварылі суп са смярдзючым мясам хворага падсвінка. Хлопцы зноў не выйшлі на працу і запатрабавалі камісію з лагера, спадзеючыся на абарону, пра якую чулі ад іншых палонных.
Пажарнік выгнаў іх штыхом, а яфрэйтар ударыў Алеся прыкладам у грудзі. Той не сышоў з месца. Каманду зноў замкнулі. Хлопцы чакалі наступстваў, вагаючыся паміж страхам і надзеяй:
І гамана, і маўчанне бунтароў усё выразней пачалі падзяляцца на боязь — «А што ж цяпер будзе?» — і на наіўную ўпэўненасць, што вось прыедуць з лагера і разбяруцца...
Неўзабаве вярнуўся Хэльмут з узброенымі салдатамі. Ён адмовіўся слухаць скаргі, абвясціў, што навучыць паважаць немцаў і Германію, і загадаў забраць Руневіча. Астатніх пагналі працаваць. Алеся пасадзілі ў машыну паміж двума канваірамі. У адлюстраванні шкла ён убачыў свой твар і падумаў пра родных, якім калісьці раскажа ўсё.
Па дарозе Хэльмут спыніў машыну ў лесе і прыгразіў тут усё скончыць. Але замест расправы ён засмяяўся і паабяцаў штрафную роту. Алесь упершыню пачуў гэтую назву. Да лагера яго давезлі жывым, але боль ад прыклада яшчэ заставаўся.
Глава 4. Адносная воля ў агульным лагеры і самотнасць Алеся
У другой палове чэрвеня Алесь адбыў месяц пакарання і перайшоў у агульны лагер. Гэта здалося яму амаль вызваленнем: у шматтысячным натоўпе было прасцей пазбягаць ахоўнікаў і выпадковых нарадаў. Голад застаўся, затое не было знясільваючай штодзённай муштры Бамбавоза.
Ён хадзіў паміж блокамі, назіраў французаў і афрыканскіх салдат, слухаў незразумелыя гаворкі. На лагерным рынку людзі мянялі на хлеб гадзіннікі, адзенне і каштоўнасці. Тыя, хто спачатку радаваўся выгаднай пакупцы, пазней самі глядзелі на чужую ежу галоднымі вачыма. Алесь не разумеў, як можна было аддаваць неабходны хлеб за рэч, якую хацелася прывезці дадому.
Некаторыя палонныя разглядалі чарнаскурых таварышаў з недарэчнай цікаўнасцю. Аднойчы нямецкі фельчар ударыў афрыканца за ветлівую заўвагу падчас перавязкі француза. Высветлілася, што пакрыўджаны быў вядомым медыкам і ведаў некалькі моў. Калі фельчар захацеў убачыць яго зноў, той не выйшаў. Натоўп, разам з Алесем, падтрымаў адмову смехам, свістам і апладысментамі.
Алесь шкадаваў, што не мог пагаварыць з іншаземцамі нават тады, калі яны разам жартавалі ў чарзе па ежу. У польскім блоку заставаліся абавязковыя малітвы і паверкі, якімі кіравалі былыя ўнтэры. Падчас адной малітвы мараканец прапанаваў праз акно бялізну на продаж, і ўсе зарагаталі. Спалі тут на сенніках са здробненай стружкай, елі без ахоўніка над душой і стараліся своечасова схавацца ад работы.
Аднак сярод мноства людзей Алесь адчуваў самоту. Ён быў такі аслабелы, што пасля ўставання чакаў, пакуль перастане кружыцца галава. У ціхім кутку ён клаўся ў траву, грэў пабітыя грудзі на сонцы і думаў пра далёкі дом, гледзячы за агароджу:
Або пад звонкі лепет сапраўдных жаўранкаў над сапраўдным калоссем за драцяной сцяной агароджы глядзіш на лёгенькія, белыя хмаркі і думаеш, нібы малы, што ёсць жа на гэтым шалёным свеце куток, дзе любяць нябось і цябе...
Глава 5. «Палома» і ўспаміны Алеся пра пачатак вайны
Палонным, якія працавалі, плацілі па трынаццаць лагерных марак у месяц. За іх можна было купіць мыла, тытунь, дробныя рэчы або, назбіраўшы дастаткова, акардэон. Музыканты польскага марскога аркестра трапілі ў палон амаль усе, але без інструментаў. Ходзячы на працу ў горад, яны да лета набылі акардэоны і атрымалі дазвол наладзіць першы канцэрт.
Неафіцыйна канцэрт прысвячаўся англійскім маракам з-пад Нарвіка. Большасць палякаў яшчэ спадзявалася на Англію. Да Савецкага Саюза многія ставіліся варожа пасля вераснёўскіх падзей. Беларусаў, якія радаваліся ўз'яднанню родных мясцін з краінай, што лічылі радзімай, разумелі не ўсе. Алесь знаходзіў сярод палякаў сяброў, але часта заставаўся для іх чужым.
Англічан пасадзілі перад аркестрам, за імі сабраўся вялікі натоўп. Алесь уладкаваўся на нагрэтым даху барака. Пажылы дырыжор пакланіўся гасцям і ўзняў рукі. Загучала «Палома», і хлопец успомніў знаёмыя польскія словы марской песні:
Ах, не пазбыцца вечна жывой тугі,
Вечна чужыя сцелюцца берагі!..
Нас не прыгорне к сэрцу сцюдзёны свет —
Хай жа лютуе бура і ўдаль ірве!..
Хлопцы, настаў наш час,
Мора ўжо кліча нас...
У памяці паўстала рота, якая дажджлівым ранкам ішла з казармы ў акопы. Салдаты неслі каскі і кулямёты ды механічна спявалі гэтую песню. Напярэдадні, калі яны чысцілі зброю і спявалі самі, немалады рэзервіст раптам схіліўся на кулямёт і заплакаў. Некаторыя юнакі цішком тлумачылі гэта разлукай з жонкай. Самі яны хавалі тугу па маці, а цяпер бачылі каля дарогі жанчын, якія плакалі, праводзячы сваіх сыноў.
Яшчэ летам 1939 года вайсковая служба здавалася Алесю часовай прыгодай, пасля якой ён вернецца дадому. Каля Гданьска салдаты капалі акопы побач з немцамі, якія кпілі з іх праз нейтральную паласу. Напрыканцы жніўня нават першая начная перастрэлка яшчэ выглядала забавай. У сваім бліндажы кулямётчыкі паставілі прынесены з пакінутага дома будзільнік, зрабілі надпіс пра забарону ўваходу і прывязалі шчанюка. Першы артылерыйскі абстрэл усё змяніў: сабака сарваўся і ўцёк, а салдаты адразу пасталелі.
Калі ў першы дзень вайны страляніна сціхла, з другога ўчастка абароны прыйшоў Коля Баярын і прынёс вядро вішнёвага варэння. Але Алесю было ўжо не да смеху.
Яго мучылі туга і адчай. Аднойчы ён спусціўся да ціхага мора, зняў каску, разуўся і зайшоў у ваду па калені. Гледзячы на сонца, ён успомніў дом і пасаджаную ім рабіну перад акном. Раней ён чытаў пра чалавечнасць, верыў у любоў да людзей і пратэставаў супраць усякай вайны. Цяпер мусіў страляць у тых, каго пакажуць начальнікі. Ён адчуваў сябе пазбаўленым волі выканаўцам чужога загаду і жахаўся таго, што ўжо прыйшоў час забіваць людзей.
Канцэрт даўно скончыўся, але Алесь яшчэ чуў песню. Лежачы ў лагернай траве пад белымі хмарамі, ён не хацеў вяртацца памяццю да халодных хваль, дзе яго прымушалі забіваць і абарвалася яго свабодная маладосць. Ён прасіў песню павесці яго да радасных марскіх успамінаў самага пачатку.