Птушкі і гнёзды (Брыль)/Падарожжа ў найлепшае
з цыкла «Птушкі і гнёзды»
Назвы раздзелаў — умоўныя.
Раздзел 1. Першыя ўспаміны Алеся: мора, бацькава хвароба і пераезд у вёску
Алесь правёў першыя гады ў вялікім чарнаморскім горадзе і запомніў вяртанне бацькі з падарожжа.
Яго бацька Мікола працаваў чыгуначным правадніком і прывозіў кавуны, вінаград ды каўбасу.
З вакзала яны ішлі разам са старэйшым братам Толем, трымаючыся за бацькаў чамадан і карзіну.
Алесь памятаў таксама сонечнае мора, каляровыя лодкі, гарачы пясок і маці, якая паласкала бутэльку для малака. Потым бацька доўга хварэў. Да яго прыходзіў доктар, дома стала сумна. Аднойчы забыты дарослымі хлопчык лізнуў са стала купарвас і горка плакаў, але нікому не расказаў, што зрабіў.
Замест бацькі ў дарогу паехаў старэйшы брат-студэнт. Ежы не хапала. Бацька падняўся, але хадзіў з кіем і хутка стамляўся. Сям’я вырашыла перабрацца ў вёску ў Польшчы; студэнт застаўся ў горадзе. У таварным вагоне маці плакала, а бацька трымаў Алеся на каленях, паказваў валоў і чырвоны мак ды абяцаў купіць у вёсцы каня.
Раздзел 2. Вясковае хараство: трусы ў малінніку, гульні на гумне і рыбалка на Ціхмені
Калі Алесю пайшоў пяты год, сям’я пасялілася ў вёсцы. Вакол хаты рос сад з яблынямі, грушамі і густым маліннікам, дзе сярод крапівы хаваліся суседскія трусы. Хлопцы збіралі садавіну, елі салодкія маліны і разам з суседскімі дзецьмі ганялі трусоў тычкамі. Аднойчы бацька дапамог наладзіць аблаву. Адзін з хлопчыкаў злавіў белага труса; дзеці пакраталі яго мяккую поўсць, а потым адпусцілі.
Іншым разам Алесь ехаў на высокім возе сена з суседам, які раней арандаваў іхнюю гаспадарку. Воз моцна хістаўся на няроўнай дарозе, а потым уехаў у цёмнае гумно. Бацька падняў малога на сена, дзе ўжо куляўся Толя, і сам таксама перакуліўся праз галаву. Затым яны прымалі сена з воза і ўтоптвалі яго пад страхой. Алесь не даставаў як след да латы, затое папрасіўся на папярочную бэльку. Пераадолеўшы страх, ён першым скокнуў у сена з амаль двухметровай вышыні і прасіў паўтарыць.
У нядзелю бацька пазычыў вуду, узяў сіні чыгуначны чайнік і павёў сыноў на рыбалку. Упершыню ўбачаная рака ўразіла Алеся. Апавядальнік перадаў, якой яна засталася ў дзіцячай памяці:
Ціхмень — рака як рака, нешырокая, ціха плыве ў тарфяністым рэчышчы, між берагоў то крутых, то адхонных, парослых аерам. Аднак тады, першы раз у жыцці, яна здалася Алесю агромністай і чароўнай.
Хлопцы купаліся, разглядалі дробных рыбак. Бацька плаваў з Алесем на спіне, і малы адначасова баяўся ды радаваўся. Потым усе сціхлі каля вуды. Паплавок доўга не рухаўся, але нарэшце нырнуў, і бацька, узяўшы Алесеву руку, дапамог выцягнуць акуня. Рыбу пасадзілі ў чайнік з вадой. Дзеці адразу захацелі дахаты, каб паказаць здабычу маці і суседзям. Алесь бег побач, спяшаўся і радасна шчабятаў.
Раздзел 3. Хвароба маці і гібель жывёл: першыя ўрокі жалю, клопату і адказнасці
Акуня пусцілі ў карыта каля студні. Алесь часта вымаў яго і разглядаў, пакуль рыба не перавярнулася жыватом угару. Хлопчык спытаў бацьку пра прычыну і пачуў тлумачэнне:
— Бо ты,— сказаў тата,— замучыў яе.
— Як... замучыў?
— Ну як... Не трэба было браць яе ў рукі, з вады вымаць.
Алесь падумаў трошкі і вырашыў:
— А я больш не буду.
Маці тым часам цяжка хварэла. Бацька працаваў у полі, а сынам даручыў падаваць ёй ваду і адганяць мух. Ён варыў зацірку, але хлопцы больш елі садавіну. Іх вабіла купленая цялушка, якая падыходзіла да выцягнутай рукі. Аднак неўзабаве яна аб’елася і здохла. Бацька закапаў яе, а шкуру пакінуў на скураныя лапці дзецям і абяцаў купіць карову.
Аднойчы браты пакінулі маці адну і ўцяклі гуляць. Пасля яе скаргі бацька пакараў іх і паставіў на калені. Потым ён памыў Алеся, і малы, абняўшы яго, абяцаў больш не правініцца. Бацька таксама пашкадаваў пра пакаранне і нагадаў берагчы маму. За сняданкам дзецям дасталіся малако, масла і сыр, прынесеныя замужняй сястрой для хворай; сам бацька еў зацірку з хлебам. Пасля яго адыходу браты засталіся ля маці, прынеслі яблыкі і кнігу з малюнкамі.
Раздзел 4. Зімовыя вечары: бацькавы аповеды, суседзі, кніга Талстога і зайцы на гумне
Зімовым адвячоркам прастуджаны Алесь сядзеў каля акна, глядзеў на захад і птушак у вішняку. Ён пытаўся ў маці, ці холадна сініцам і гілю. Нарэшце вярнуўся бацька з возам дроў. Увайшоўшы ў хату, ён зняў кажух і павесіў рэмень са старой чыгуначнай спражкай. Малы чакаў гасцінца з яго торбы: рэшткі бацькавага абеду здаваліся асабліва смачнымі. На гэты раз адтуль пасыпаліся духмяныя яловыя шышкі.
Вечарамі прыходзілі суседзі, а хлопцы слухалі з печы. Бацька ўспамінаў чыгуначную службу: як вецер каціў па пероне яго шапку, а раззлаваны пасажыр ударыў яго палкай за тое, што ён не падышоў адразу. Расказваў ён і пра ўласную помсту грубіяну: плюнуў у чай замест патрабаванай пенкі. Дарослыя смяяліся, а дзеці разам з імі. Асабліва братоў забаўляў сусед, які не вымаўляў некаторых гукаў; Толя ціха перадражніваў яго.
Калі другі сусед, успамінаючы вайну, стукнуў кулаком па стале, лямпа сарвалася з кручка, упала першаму на лысіну і патухла. Яна не разбілася, яе зноў запалілі, але хлопцы ніяк не маглі перастаць рагатаць. Бацька насупіўся, зняў рэмень і ўдарыў Толю, які ляжаў бліжэй. Той паплакаў, а потым зноў зашаптаў брату смешнае перадражніванне, і абодва засмяяліся.
Толя ўжо хадзіў у школу, а бацька разам з ім навучыўся чытаць па-польску. Аднойчы ён раскрытыкаваў вершык з падручніка, дзе адначасова малацілі гарох і ішлі жаць. Потым прынёс сваю кнігу і пачытаў дзецям пра зайца. Алесь пытаўся, дзе той цяпер. Бацька расказаў пра сляды каля саду і паабяцаў пакласці сноп аўса, каб потым паглядзець на звяроў праз акенца гумна.
Увечары яны ціха прабраліся ў гумно. Каля снапа карміліся два зайцы, і бацька па чарзе падымаў сыноў да акенца. Потым усе разам крыкнулі, і звяры памчаліся. Вяртаючыся, яны таксама пачалі гуляць: бацька быў мядзведзем, а дзеці — зайцамі, якія даганялі яго. Браты сутыкнуліся, і Алесь упаў тварам на жорсткі бацькаў валёнак. Бацька ўзяў яго на рукі, суцешыў і нагадаў словы вароны з прачытанай кнігі Талстога. Малы паўтарыў іх праз слёзы.
Раздзел 5. Смерць бацькі: малітва Алеся, апошнія успаміны і дзіцячая гульня ў пахаванне
Да наступнай зімы сям’я абжылася, паставіла падвойныя рамы, але бацькі ўжо не стала. Гледзячы на мокрыя шыбы, Алесь успамінаў яго апошнюю хваробу, кашаль і кроў на хустачцы. Аднойчы бацька папрасіў малога стаць на калені і памаліцца аб яго выздараўленні. Хлопчык паўтараў падказаныя словы. Раптам бацька адвярнуўся да сцяны і не адказваў на яго шэпт, а потым моцна прытуліў сына:
І вось, у адказ на яго маўчанне, бацька паварочваецца ад сцяны і абнімае яго, туліць да казытлівай і мокрай шчакі і горача, як ніколі, і страшна цалуе: і твар, і валасы, і ручкі...
Маці спадзявалася на выздараўленне, але бацька сумняваўся. Потым Алесь бачыў яго ў труне ў чорных тапачках, побач са старой чыгуначнай шапкай. Цяпер малы ціха плакаў каля акна, паўтараючы бацькава слова, якім той выказваў сумненне ў папраўцы.
Толя вярнуўся са школы і прыдумаў гульню. Браты замкнулі сені, зрабілі з табурэткі алтар, апранулі Алеся святаром у дыванок і далі яму медны таўкач замест крыжа. Толя стаў дыяканам і спяваў пахавальную песню, а Алесь кланяўся. Маці, якая працавала з ільном, адамкнула сені, узяла бацькаў рэмень і адлупцавала абодвух за бязбожную гульню. Пастаўленыя на калені хлопцы дачакаліся, пакуль яна выйшла, і зноў пачалі штурхацца ды хіхікаць.