Птушкі і гнёзды (Брыль)/Ява прыходзіць за сном
з цыкла «Птушкі і гнёзды»
Назвы раздзелаў і іх падзел на часткі — умоўныя.
Раздзел 1. Выклік у камендатуру і новая рабочая каманда
Малады беларус Алесь Руневіч ляжаў у лагернай траве і глядзеў у неба, калі рэпрадуктары нечакана выклікалі яго, палоннага пад нумарам 133, у камендатуру.
Выклік паўтарылі тройчы, і хлопец спалохаўся суровага пакарання. Аднак у камендатуры яго толькі аблаялі за нібыта ляноту і нежаданне працаваць, пасля чаго перадалі новаму канваіру, вахману Клебару.
Перад дарогай Алеся паслалі паесці раней за ўвесь барак; на кухні яго чакаў нядаўна вернуты з рабочай каманды ў лагер праз хваробу Мішка Венік.
Разам з імі на новую працу адпраўлялі яшчэ аднаго палоннага, ціхага, нязвыкла вусатага Ханьчука.
Венік смяшыў таварышаў і перадражніваў канваіра, які абяцаў добрую ежу ў Касаве. Раззлаваны Клебар абарваў абед, не даўшы Алесю даесці гарачы суп. Пасля праверкі на прахадной трое палонных выйшлі за вароты і пайшлі доўгай прамой вуліцай да вакзала.
Раздзел 2. Гадзіна ў цягніку: нямецкі трыумф і ўспаміны пра палон
У вузкакалейным цягніку немцы крычалі, спявалі і святкавалі перамогі. Палонныя сядзелі асобна, а Клебар стаяў у калідоры. Алесь глядзеў на сонечныя палі, потым заплюшчыў вочы і ўспомніў, як пачалася яго няволя.
Капітуляцыя кулямётчыкаў і жорсткасць першых дзён палону
Пасля трох тыдняў абароны марскога ўзбярэжжа ў кулямётным разліку засталіся жывыя толькі Алесь і два таварышы. Знясіленыя голадам, бяссоннем і абстрэламі, яны ўбачылі, што рэшткі гарнізона ўжо здаваліся. Да іх узгорка ішла нямецкая пяхота, а ў кулямёце заставалася няпоўная стужка патронаў. Хлопцы паднялі на штыку белую анучу. Яны памяталі чуткі, што немцы расстрэльвалі кулямётчыкаў і камандзіраў, таму, атрымаўшы ад афіцэра знак згоды, паспяшаліся адысці ўбок ад сваёй зброі.
Нямецкі афіцэр спытаў Алеся пра званне, але той не зразумеў. Калі немец паказаў на пагоны, хлопец спалохана назваўся рэкрутам і падаў апазнавальны жэтон. Прачытаўшы назву Баранавічаў, афіцэр спытаў, ці ён рускі, і задаволена загаварыў пра рускіх, якія таксама стралялі на іх баку. Усе трое ахвотна пагадзіліся з назвай, убачыўшы ў гэтым магчымасць выратавацца. Два пажылыя канваіры павялі іх у тыл і ў былым нямецкім акопе далі хлеба і мясных кансерваў. Хлопцы прагна елі, адчуўшы ў паводзінах вартаўнікоў і пагарду, і чалавечнасць.
Пазней іх пагналі на захад пад дажджом. Канваіры крычалі, а аднаго палоннага, які хацеў узяць бручку, ударылі прыкладам і заганялі ў строй штыком. Увечары ў турэмным двары эсэсаўцы і гітлерюгенд паднялі знясіленых людзей з мокрага бруку. Малады афіцэр абражаў пераможаных, здзекаваўся з іх надзей на саюзнікаў, а потым сарваў крывавы бінт з галавы параненага рабочага-добраахвотніка. На гул абурэння немцы адказалі збіццём і загналі ўсіх у перапоўненыя камеры. Там Алесь усвядоміў, якой рэальнай сілай стала нацысцкая ўлада.
Героі Узбярэжжа і роздум Алеся пра ўласную вайну
Алесь успомніў перадваенныя жарты з фюрэра, афіцэрскія танцы каля мяжы і хуткі крах звыклага жыцця. Але паражэнне не сцірала мужнасці абаронцаў, пра якую ён сам ведаў і чуў у калоне палонных:
Быў, вядома, і гераізм. Ва ўсёй сваёй зямной складанасці, яшчэ не адчышчаны намаганнямі зацікаўленых да бляску патрэбнай легенды. Адно Руневіч бачыў сам...
Палонныя пераказвалі, як камандзір сухапутнай абароны адстрэльваўся да канца і застрэліўся, каб не здавацца. Згадвалі і сілезскага шахцёра, адважнага радавога. Калі рэшткі яго роты склалі зброю, жорсткі ротны стрэліў яму ў руку. Паранены падышоў і ўдарыў афіцэра цяжкім ботам у грудзі. Сам ротны пасля таксама ішоў у палон. Людзі спрачаліся, ці апраўдвала афіцэрскае званне яго паводзіны, і параўноўвалі іх з учынкам палкоўніка, які не пажадаў перажыць капітуляцыю.
Алесь пытаўся ў сябе, ці было ганьбай тое, што яны адбегліся ад кулямёта. Ён выступаў супраць вайны, не хацеў забіваць і паміраць. Ужо ў момант капітуляцыі страх перад няволяй спалучаўся ў яго з нечаканай палёгкай:
Нават думаў з палёгкай, што вось ён ужо і на іншым баку свайго жахлівага душэўнага Рубікона,— ён ужо не бязвольны салдат, не прадугледжаны механізм...
Разам з тым ён не хаваўся за чужыя спіны: хадзіў у атакі, вытрымліваў бамбёжкі і здаўся амаль з апошнімі. Ён не лічыў сябе героем, але і баязліўцам не быў. Яго мучыла тое, што ваенная рэчаіснасць разбурала ранейшую пацыфісцкую ўпэўненасць.
Беларусы ў польскім войску, савецка-нямецкі пакт і вера ў вяртанне да сваіх
Беларусам было цяжка адчуваць сябе польскімі салдатамі праз нацыянальную і рэлігійную пагарду. Іх накіроўвалі далей ад савецкай мяжы, але ў баях яны трымаліся не горш за іншых. Алесь памятаў, як іх самаўпэўнены камандзір разліку знік за тры дні да капітуляцыі і знайшоўся ўжо ў палоне. Іншы салдат пакінуў пазіцыю дзеля блізкага дома. З сямі кулямётчыкаў двое загінулі, а да канца засталіся два беларусы і паляк.
Нават мужны капітан, які сам хадзіў з карабінам і падымаў салдат у атакі, называў беларусаў жыхарамі ўскраін, а не іх сапраўдным імем. Аднак Алесь разумеў, што яны абаранялі не толькі непрыязную да іх дзяржаўную ўладу, але і польскі народ, на жыццё якога напаў агульны вораг. Асобна яго бянтэжылі перадваенныя падзеі: пасля перагавораў Масквы з заходнімі дзяржавамі Савецкі Саюз раптам заключыў пакт з Германіяй.
Словы нямецкага афіцэра пра рускіх спачатку былі незразумелымі. Пазней Алесь даведаўся пра прыход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і ўзрадаваўся за родных. Ён успрыняў перамену як іх вызваленне ад ранейшага прыгнёту і далучэнне да савецкай Радзімы. Сам жа ён разам з іншымі беларусамі заставаўся нямецкім нявольнікам. Яго па-ранейшаму перавозілі пад канвоем да новых гаспадароў, а ўяўная свабода была далёка на ўсходзе.
На дзявятым месяцы палону Алесь ужо лепш разбіраўся ў перажытым, але пераможны нямецкі крык пасля разгрома Францыі зноў вяртаў яго да першай турэмнай ночы. Пакуль за акном свяціла сонца, ён адчуваў сябе сярод таго ж гвалту і прыніжэння:
На свеце чэрвень, ясны дзень. А хлопцу, які сядзіць каля вагоннага акна, побач з двума землякамі, таксама падаўленымі крыкам з адчыненых акон саставу, хлопцу ўвесь свет здаецца ноччу ў турме...
Супакоіла яго думка пра савецкую краіну, якую ён уяўляў непрабіўнай сцяной перад захопнікамі і куды спадзяваўся вярнуцца. Ён ужо вучыўся адрозніваць немцаў ад фашыстаў і верыў, што яго надзея і сувязь з родным светам заставаліся пры ім.
Раздзел 3. Прыбыццё ў Касаў і знаёмства з сям’ёй Камратаў
Дарога за возам канюшыны і выбар Алеся для Камратаў
Пасля цягніка палонныя ішлі па шашы ў цені вялікага воза канюшыны. Клебар размаўляў з селянінам пра нямецкія перамогі, а потым пра ўраджай і недахоп работнікаў. Алесь з цяжкасцю разбіраў мясцовую гаворку. Ён здзівіўся, даведаўшыся, што канваір таксама меў гаспадарку, жонку і траіх дзяцей. На палонных той азіраўся амаль як на ўласную рабочую жывёлу.
Касаў аказаўся мястэчкам з рынкам, крамамі, кірхамі, млыном і возерам. У школе размясціўся шпіталь. Палонных завялі ў старую хату на ўскрайку, з кратамі і калючым дротам. Унутры стаялі двух’ярусныя нары. Пакінуўшы рэчы, хлопцы мусілі адразу ісці назад на плошчу, дзе іх чакалі будучыя гаспадары.
Каля дома бургамістра каржакаваты стары апярэдзіў дзвюх жанчын, схапіў Алеся за локаць і выбраў яго для гаспадаркі свайго сына; гэта быў Вілем Камрат, які паабяцаў палоннаму ежу і працу.
Алесь зрабіў выгляд, што не ведаў нямецкай. Пачуўшы, што ён беларус, стары спачатку здзівіўся існаванню такога народа, потым пахваліўся службай пад Навагрудкам у мінулую вайну. Алесь стрымаў абурэнне: ён успомніў сляды акупацыі на радзіме. Стары прывёў яго ў сынаў дом і загадаў накарміць перад начлегам.
Вячэра ў Камратаў: хлебасольнасць і нямецкая прапаганда
З кароўніка выйшла Эльзі Камрат, якая прывіталася з палонным і, думаючы, што ён нічога не разумеў, назвала яго прыгожым хлопцам.
Алесь пачырванеў, і дзяўчына нешта западозрыла; неўзабаве сабралася сям’я, а перад вячэрай гаспадыня Эма Камрат прачытала малітву.
На стол падалі бульбу ў лупінах і яечню. Малодшая дачка жартавала, пераймаючы бабулю. Калі маці знакамі прапанавала дабаўку, Алесь міжволі адказаў па-нямецку. Эльзі зразумела яго хітрасць і ўсміхнулася. Ён ахвотна ўзяў яшчэ ежы. За сталом пыталіся пра яго ўзрост, радзіму, веданне мовы, магчымую паразу Англіі і нават пра дзікія лагерныя чуткі. Гаспадыня расказала пра сваіх дзяцей і нанятага пастушка.
Муж Эмы ваяваў спачатку ў Польшчы, цяпер у Францыі, а свёкар дапамагаў яе шаснаццацігадоваму сыну гаспадарыць. Паспачуваўшы Алесевай маці, Эма раптам спытала, чаму палякі не аддалі Данцыг і калідор і не здаліся без бою. Яна запэўнівала, што фюрэр быў добры і вайны не хацеў. Пасля гэтых слоў Алесю стала цяжка есці, і прыхільнасць да сям’і згасла.
Па палоннага прыйшоў Клебар. Гаспадыня развіталася і паабяцала накарміць яго раніцай. Ідучы ўвечары да агульнага жылля, Алесь ужо думаў пра будучае знаёмства з таварышамі: яму хацелася знайсці землякоў і даведацца, хто апынуўся ў гэтай камандзе.
Раздзел 4. Сустрэча з Бутрымам і начная гутарка пра дом
Бутрым жывы: сустрэча сяброў і землякі ў камандзе
Каля агароджы стаяла амаль уся каманда. Нечакана Алеся паклікаў знаёмы голас: сярод палонных быў Уладзік Бутрым, яго даўні вайсковы сябар, якога ён лічыў зніклым без вестак пасля разведкі каля Рэды.
Сябры радасна абняліся. Алесь не знайшоў нікога з Наваградчыны, затое Венік адразу рассмяшыў новых таварышаў, а Ханьчук ціха загаварыў са сваімі палешукамі. Бутрым дамовіўся памяняць суседа, каб легчы побач з Алесем на верхнія нары. Ён расказаў, што з трох разведчыкаў выжыў адзін, быў паранены ў нагу, ляжаў у шпіталі для палонных, потым працаваў у маёнтку і нарэшце трапіў у гэтую беларускую каманду. Пакуль каля Веніка яшчэ смяяліся, сябры абменьваліся весткамі пра перажытае.
Пісьмы, туга па сям’і і схаваны компас для ўцёкаў
Алесь успомніў, як яшчэ ў войску Бутрым паказваў фота жонкі і чытаў яе пісьмы. Жанчына так спадабалася Алесю, што нават прыснілася, і цяпер ён зноў адчуў няёмкасць перад сябрам. Каб адвесці думкі, спытаў пра сына. Бутрым атрымаў ужо чатыры пісьмы: жонка дасылала абрыс дзіцячай ручкі і гарбузовыя семкі, нібыта пакладзеныя малым.
Сыну было тры з паловай гады. Бутрым балюча пытаўся, чаму дзіця мусіла расці без бацькі, а ён — працаваць на чужых людзей. Ён не разумеў, за што яго адарвалі ад сваёй зямлі і сям’і, і шаптаў сябру пра сваю крыўду:
— Каб таму, браце, рукі адсохлі, хто гэты свет зрабіў такім дурным. Жыццё! І праўда, што як сарочка дзіцячая: кароткае і за... Ну што я, скажам, перакасіў каму-небудзь, пераараў?
Пасля маўчання Бутрым загаварыў пра вялізную савецкую краіну і пашкадаваў, што іх адсюль не забіралі. Потым даверыў Алесю таямніцу: у аднаго палоннага знік компас, і цяпер ён быў зашыты ў Бутрымавым мундзіры пад пахай. Алесь навобмацак знайшоў цвёрды кружок. Сябар схаваў мундзір пад галаву і даў зразумець, што думаў толькі пра вяртанне. Перад сном ён яшчэ раз сказаў, як добра, што Алесь з’явіўся побач.
Раздзел 5. Кніга, пісьмо з дому і надзея на ўцёкі
Кніга Серашэўскага, рыхтаванне да ўцёкаў і доўгачаканае пісьмо з Пасынкаў
Алесь успомніў кнігу «Заморскі д’ябал», якая трапіла яму ў рукі ў лагерным польскім бараку пасля пераводу са штрафной. У ёй ён знайшоў блізкую думку пра годнасць у няволі і вяртанне да свайго народа. Частку выпісаў у блакнот:
«<...> Узвышайся над іншымі высакароднасцю: будзь чысты, мужны, добры. Няхай імя тваіх суайчыннікаў заўсёды спалучаецца ва ўяўленні чужынцаў з самымі ўзнёслымі вобразамі.»
Яшчэ зімой палонныя гаварылі пра ўцёкі, а вясной пачалі таемна рыхтавацца малымі групамі. Алесь з двума таварышамі збіраў хлеб, саскрабаючы з луст мармелад і маргарын. Але хлопцы спадзяваліся найперш на яго, і гэта трывожыла: самому яму таксама патрэбны быў надзейны сябар.
У красавіку, пасля сямі месяцаў бясплодных спроб звязацца з домам, ён атрымаў першае пісьмо, якое напісаў брат Толя Руневіч.
Толя перажыў абарону Варшавы, вярнуўся з палону паводле абмену і ажаніўся. Маці была жывая і чакала малодшага сына. Брат расказваў пра савецкі спектакль у Пасынках, радыё, музыку і «Ціхі Дон». Знаёмы почырк і родныя навіны ўзрушылі Алеся: ён шмат разоў перачытваў пісьмо і яшчэ мацней адчуў, што мусіў вяртацца да сваіх. Дома яго памяталі і чакалі.
Змененыя планы, дужы сябар і мара пра свабоду і каханне
Тады ўцёкам перашкодзіў бунт на рабочай камандзе, але Алесь не шкадаваў пра свой удзел: інакш павесці сябе не мог. Цяпер замест вясны было лета, якое магло даць у дарозе цяпло і ежу. Замест слабых спадарожнікаў побач нечакана знайшоўся Бутрым — дужы, блізкі чалавек, з якім надзея на вяртанне стала больш пэўнай. Алесь успрымаў сустрэчу як вялікую ўдачу.
Ужо світала. Алесь адчыніў фортачку, лёг на спіну і адчуў сэрцабіцце пад далонямі. Грудзі яшчэ нылі ад удару прыкладам, а яму марылася невядомая каханая:
І так жа хочацца, каб хтосьці пагладзіў цябе па чупрыне, па лобе гарачым... Тая, што жыве яшчэ толькі ў марах, пакуль невядомая, толькі жаданая. Каб прыйшла яна з роднага свету...
Ён верыў, што яшчэ дачакаецца свабоды і шчасця. Алесь усміхнуўся і нагадаў сабе, што трэба спаць, але яшчэ доўга не мог заснуць.