Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 1
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Падзел пераказу на раздзелы ўмоўны.
На беразе Дняпра каля вёскі Азярышча ў апошні раз цвіла старая груша. Яна была ўся ў бела-ружовым квецені, але рака штогод падмывала бераг і ўжо амаль акружыла дрэва.
Лазня, якую забрала рака
За грушай калісьці стаяла чорная лазня сям’і Кагутоў. Прыкладна сорак гадоў таму Дняпро за адну ноч знёс яе разам з берагам. Новую лазню гаспадар Даніла Кагут паставіў далей ад ракі, вышэй за хату.
Нявесткі скардзіліся, што далёка насіць ваду, а Даніла, жартаваў пра свае грошы, але пасылаў сыноў ім на дапамогу. З часам сыны аддзяліліся, і з бацькам застаўся старэйшы Міхал з жонкай і шасцю дзецьмі. Сям’я не шкадавала старой лазні: разам з ёй нібыта сплыла і страшная гісторыя.
Халера і забойства ў сям’і
Гэтая гісторыя здарылася, калі Даніла быў падлеткам, праз некалькі гадоў пасля таго, як Прыдняпроўе перайшло ад польскай Кароны пад іншую ўладу. Халера двойчы спустошыла Азярышча за тры пакаленні Кагутоў. Дзед Данілы Раман, якога лічылі ведзьмаком, не здолеў выратаваць усіх сваіх блізкіх.
Падчас эпідэміі пан загадаў Раману і яго сыну Марку застацца ў апусцелай вёсцы вартаваць сялянскую маёмасць. Раман выратаваў хворага сына, адпаіўшы яго бярозавым квасам. Пасля эпідэміі ў хаце жылі Раман, Марка і малы Даніла.
Адной лістападаўскай ноччу Марка забіў бацьку віламі ў лазні. Стары азярышчанскі пан Акім Загорскі, які шмат гадоў быў ганаровым суддзёй, спачатку хацеў сурова пакараць забойцу.
Аднак Загорскага здзівіла, што аднавяскоўцы не асуджалі Марку, адзінага спадчынніка чалавека, які ўратаваў яму жыццё. Пан наведаў арыштанта ў турме і спытаў, ці не вінаваты нехта іншы. Марка не адвёў вачэй і прызнаў забойства:
Мая правіна,— сказаў Марка.— Мая рука зрабіла, мне і адказваць.
Марка лічыў, што ўжо загубіў сваю душу і яго чакаюць вечныя пакуты. Загорскі нічога больш ад яго не даведаўся і пачаў распытваць сялян. Нарэшце адна старая расказала яму, што здарылася.
Выбар Маркі і прысуд
Раман лячыў людзей травамі, упраўляў звіхі і супакойваў хворых дзяцей. Загорскі не верыў у вядзьмарства, але сяляне лічылі, што знахар мусіць перад смерцю расплаціцца з нячыстай сілай. Паводле іх павер’я, ён павінен паміраць у падпеччы, а калі сын возьме яго за руку, дык атрымае і бацькаву сілу, і такі самы лёс.
Адчуўшы набліжэнне смерці, Раман пайшоў з Маркам у лазню і залез у падпечча. Пазней ён працягнуў сыну руку, просячы дапамагчы выбрацца. Марка не ўзяў яе: ён баяўся пераняць вядзьмарства і загубіць уласную душу, хоць ведаў, што без дапамогі бацька будзе доўга пакутаваць.
Марка прасядзеў каля Рамана амаль да раніцы, плачучы ад жалю. Нарэшце ён вырашыў забіць бацьку. Ён верыў, што пакутніцкая смерць ад рукі блізкага вызваліць Раманаву душу ад нячыстага, хоць самому сыну за гэта давядзецца адказваць у пекле. Марка прынёс з прыгумення вілы.
Пачуўшы пра гэта, Загорскі не апраўдаў забойства, але задумаўся, хто вінаваты ў цемнаце сялян. Дзяржава і іх гаспадары мала клапаціліся пра іх, царква палохала пеклам, а паданні — ведзьмакамі. Пан прызнаў, што і сам амаль нічога не зрабіў для сваіх людзей. На яго думку, суд не мог зразумець Марку:
Сляпыя судзілі сляпога.
Загорскі выкарыстаў свой уплыў, каб змякчыць прысуд. Марку далі дзесяць гадоў катаргі, але з Сібіры ён не вярнуўся.
Апошняе цвіценне грушы
Прайшлі гады: Даніла стаў дзедам, памёр Загорскі, здарэнне амаль забылася, а Дняпро знёс лазню. Ад мінулага на беразе засталася груша, якая трымалася на паўкруглым выступе зямлі толькі дзякуючы караням.
Чарговая паводка спадала. Наступная мусіла кінуць дрэва ў раку, але груша яшчэ цвіла сярод пчол, і яе пялёсткі падалі на быстрыню.