Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім»
Вельмі кароткі змест
Вёска над Дняпром на Беларусі, верагодна, пачатак 1850-х гадоў. Бацькі забіралі дадому Алеся Загорскага, які выхоўваўся ў сялянскай сям’і.
Дома хлопец пакляўся бараніць магілы продкаў і задумаўся пра несправядлівасць прыгону. На свяце ён выратаваў Майку Раўбіч, і тая падаравала яму медальён з пасмай валасоў.
Алесь гасціў у дзеда, Данілы Загорскага, якога звалі Вежам.
Дзед кпіў з сялянскага выхавання ўнука, але памірыўся з ім і расказаў пра забытае імя Белай Русі. Дзед і бацька галасавалі на дваранскім з’ездзе за волю сялян з зямлёй, але большасці не сабралі. Алесь заступіўся за схопленага бунтаўніка і ўдарыў жорсткага пана карбачом.
Ён пасябраваў з Кастусём Каліноўскім і ў віленскай гімназіі марыў пра паўстанне. Калі магнат зняважыў беларускую мову і народныя песні, Алесь выступіў супраць.
— Песні нашы затаўклі ў гразь, талент распялі, гордасць аплявалі.
<...>
— Нельга больш. Нельга больш. Нельга больш цярпець, іначай страцім апошняе: душу сваю жывую.
Пасля бойкі з гімназістамі яго выслалі з Вільні. Алесь і пасталелая Майка пакахалі адно аднаго. Ён дапамагаў змоўшчыкам, якія рыхтавалі паўстанне, і прызнаўся Майцы, што радзіма яму даражэйшая за ўсё. Пасля навальніцы маланка запаліла перад імі сухі дуб.
Падрабязны пераказ па раздзелах
Назвы раздзелаў — умоўныя.
Раздзел 1. Апошняе цвіценне грушы і гісторыя забойства Рамана Кагута
Каля Азярышча Дняпро падмываў старую грушу і ўжо знёс сямейную лазню. Там некалі селянін забіў бацьку-знахара, баючыся пераняць яго чарадзейства і жадаючы спыніць пакуты. Мясцовы суддзя высветліў прычыны забойства, прызнаў сваю адказнасць за сялянскую цемнату і дамогся дзесяці гадоў катаргі. Асуджаны не вярнуўся.
Раздзел 2. Песня пра белае жарабя і рашэнне Алеся
Адзінаццацігадовы Алесь Загорскі даведаўся, што бацькі забяруць яго з сялянскай сям’і, дзе ён вырас.
Ён пабіўся з названым братам праз страх разлукі, але памірыўся. Стары гаспадар праспяваў пра белае жарабя і будучае вызваленне людзей. Алесь вырашыў абараняць сялян.
Раздзел 3. Апошняя вячэра з Кагутамі і начлег каля Дняпра
За апошняй сямейнай вячэрай Алесь расплакаўся: яму здавалася, што яго аддавалі за грошы. Названыя браты павезлі яго начаваць каля Дняпра. Яны спявалі, расказвалі паданні і гаварылі пра загадкавага суседа. Уначы прыехаў чорны коннік, спытаў дарогу ў суседні маёнтак і кінуў Алесю драўляную змяю. Хлопец не спалохаўся, але адзін з братоў спаліў цацку. Потым усе заснулі.
Раздзел 4. Вяртанне Алеся да бацькоў і новыя абавязкі спадчынніка
Па дарозе ў Загоршчыну Алесь пачуў пра пераслед паўстанца. Бацькі сустрэлі яго ласкава. Атрымаўшы коней і сабаку, ён спытаў бацьку пра лёс прыгонных пасля змены гаспадароў:
Хай добры ты. Хай добры буду я. А што, як памрэм? Яны ж тады сваякам пяройдуць, напэўна... тым. Куды ж такі парадак варты, калі чалавек не ведае, што з ім будзе заўтра?
Бацька паабяцаў не разлучаць яго з прыёмнай сям’ёй.
Раздзел 5. Панскае выхаванне Алеся ў Загоршчыне
У палацы Алесь вывучаў мовы, гісторыю і матэматыку, займаўся танцамі, яздой і фехтаваннем. Манеры за сталом стамлялі яго, і слуга ўпотай прыносіў ежу. Хлопец уцякаў да простых людзей. Яго захапляла карціна з юнаком і белым канём, але ўначы яму сніліся ранейшы дом, сенакос і сялянская праца.
Раздзел 6. Урачысты абрад і клятва ў магільні Загорскіх
На сямейным абрадзе прыёмныя родныя атрымалі зямлю, жывёлу і грошы. Алесю памазалі валасы сажай іхняй хаты. Бацька паказаў яму старую святыню і нагадаў пра абавязак:
Кожны павінен будзе несці на рамёнах слабага, ягоны боль і ягоную крыўду. Хто гэты слабейшы — кожны выбірае сам. Друг, вера, жанчына або яшчэ нешта, пакуль невядомае...
У магільні Алесь пакляўся абараняць магілы продкаў.
Раздзел 7. Пострыг Алеся і братэрства з Мсціславам
На пострыгу Алесь атрымаў пастрыжнага брата — сына бацькавага сябра. Дзядзька адрэзаў пасму яго валасоў і даў важны наказ:
Душа твая належыць толькі богу і гэтым палям, шабля — ваяводзе справядлівай вайны, жыццё — усім добрым людзям, сэрца — каханай. Але гонар і чэсць — яны належаць толькі табе і больш нікому.
Раздзел 8. Свята ў Загоршчыне: новыя сябры, бунт у Півошчах і прымірэнне з Майкай
На свяце Алесь пазнаёміўся з Міхалінай Раўбіч, якую называлі Майкай.
Ён пасябраваў з чарнаскурым выхаванцам старой пані. Вестку пра страляніну ў Півошчах дарослыя схавалі ад дзяцей. Майка дражніла Алеся і ўпала ў ставок. Ён выратаваў яе, і яны памірыліся. Уначы хлопец пачуў, як віцэ-губернатар каяўся ў здрадзе ідэалам сваёй маладосці.
Раздзел 9. Бунт у Півошчах і выратаванне Корчака
У Півошчах пан павялічыў паншчыну і не заплаціў за жніво. Супраць яго выступіў Корчак.
Сяляне спалілі панскае збожжа, але нічога не ўзялі. Жандар прывёў варту і загадаў страляць у натоўп. Паранены Корчак уцёк праз ваду і чарот. Сваяк пераправіў яго цераз Дняпро і схаваў у знаёмага млынара.
Раздзел 10. Развітанне з гасцямі і медальён Майкі
На другі дзень Алесь праводзіў гасцей і сумаваў праз ад’езд Майкі. Яна трымалася стрымана, але на развітанне непрыкметна перадала яму жалезны медальён. У ім ляжалі пасма яе валасоў і запіска па-беларуску з просьбай не забываць яе і прыязджаць. Алесь адчуў надзею.
Раздзел 11. Корчак у млынара і намер самому судзіць крыўдзіцеляў
Млынар і жанчына лячылі Корчака травамі і хлебнай плесенню. Ён даведаўся, што ўсю віну за бунт усклалі на яго. Ад уцёкаў у далёкія землі селянін адмовіўся. Прыёмны бацька Алеся з сынамі выпадкова ўбачыў хворага, але паабяцаў не даносіць. Млынар вырашыў перанесці схованку на пасеку. Корчак пастанавіў сам судзіць і забіваць тых, хто страляў у сялян.
Раздзел 12. Дзеці ў парку Раўбіча і прызнанне Чорнага Войны
Названыя браты Алеся прабраліся ў суседні парк і ўбачылі людзей каля горна. Чорнага конніка яны прынялі за нячыстага. Той сустрэўся з гаспадаром, Ярашам Раўбічам.
Коннік быў паўстанцам: пасля паражэння выступлення 1830 года ён дваццаць гадоў ваяваў адзін і адмовіўся перачакаць.
Раздзел 13. Паездка да старога замка, братэрства з Майкай і жывая крыніца
Алесь дамогся бацькавага абяцання вызваліць прыёмную сям’ю і даць ахвотным дзецям адукацыю. Потым дзеці без дарослых паехалі да замкавых руін. На вежы Алесь і Майка паабяцалі быць братам і сястрой. У лесе за імі назіраў узброены Корчак, які злаваўся на панскіх дзяцей, але млынар нагадаў пра іх невінаватасць. Не ведаючы небяспекі, Алесь, Майка і маленькая сялянская дзяўчынка знайшлі крыніцу і напіліся вады.
Раздзел 14. Гісторыя Акіма і Данілы Загорскіх
Дзед Алеся, Даніла Загорскі, якога называлі Вежам, запрасіў унука да сябе.
Яго бацька рана аўдавеў і прысвяціў жыццё сыну. Сам Даніла абараняў сялян ад несправядлівых рэкруцкіх набораў, але заставаўся прыгоннікам. Пасля смерці каханай жонкі ён адкінуў царкву. Вяртаючы дачку, якая ўцякла з афіцэрам, ён узяў манастыр сілай. У 1812 годзе адмовіўся выступаць супраць народа на баку французаў. Ад пакарання адкупіўся праз хітрую картачную гульню. Страты і продажнасць улады зрабілі яго самотным.
Раздзел 15. Спрэчкі з дзедам і ўсыміленне Тромба
Вежа сустрэў Алеся холадна і кпіў з яго сялянскага выхавання. Хлопец абараняў прыёмных родных. Каля манежа ён убачыў, як плямістага каня прымушалі трываць стрэлы. Калі конь вырваўся, Алесь пайшоў яму насустрач. Жывёла ўзняла капыты, але не зачапіла хлопца. Ён супакоіў яе голасам і цукрам, а потым папрасіў адпусціць яго дадому. Узрушаны дзед папрасіў прабачэння.
Раздзел 16. Першы спектакль і вольная для прыгоннай актрысы
Дзед угаварыў Алеся застацца, прапанаваўшы дапамагаць яму з запіскамі і наведваць тэатр. На першым спектаклі хлопец так перажываў пакуты закаханых, што плакаў і абураўся здраднікам. Найбольш яго ўразіла маладая прыгонная актрыса. Уначы Вежа прапанаваў унуку жыць разам з ім і паказаў вольную для дзяўчыны. Алесь сам аднёс дакумент. Астатніх акцёраў дзед вырашыў вызваліць пасля сваёй смерці.
Раздзел 17. Дзедавы ўрокі, «Бедныя людзі» і залатыя кветкі грушы
Вежа тлумачыў унуку, што нават добры пан удзельнічаў у прыгнёце залежных людзей. Алесь чытаў аповесць пра бедных людзей; маці знайшла ў архіве звесткі пра сваяцтва з яе сасланым аўтарам. У прыёмнай сям’і хлопец зноў адчуў блізкасць да простага жыцця. Новы настаўнік адхіліў яго цікавасць да паэзіі, і Алесь замкнуўся. У садзе ён убачыў грушу, праз якую прараслі залатыя кветкі, і ўзрадаваўся нібы немагчымаму.
Раздзел 18. Паляванне на ваўкоў і гутарка з Раўбічам
На восеньскае паляванне Алеся ўзяў Юры Загорскі.
У пагоні бацька і слуга пасварыліся, але пазней памірыліся. Алесь ударыў ваўка і дапамог здабыць яго. Сустрэўшы Раўбіча, Юры папярэдзіў яго пра жандарскую цікавасць да сутарэнняў і небяспеку змовы. Той запрасіў яго на дваранскі з’езд.
Раздзел 19. Дваранскі з’езд і няўдалае галасаванне за волю сялян
На губернскім з’ездзе прапанавалі хадайнічаць пра вызваленне сялян. Адны дваране хацелі пакінуць ім палову зямлі, іншыя — пазбавіцца адказнасці за галодных людзей, захаваўшы ўладанні. Юры падтрымаў волю з зямлёй. Вежа патрабаваў спачатку выплаціць даўгі маёнткаў, а потым вызваліць сялян. Прапанова атрымала 206 галасоў супраць 187, але не набрала патрэбных дзвюх трацін. Дзед шкадаваў, што не прывёз бедную шляхту.
Раздзел 20. Тромб перадолвае страх, а Алесь згадвае імя Белай Русі
Апавядальнік каля мора параўноўваў чалавечае сталенне з дарогай ракі. Алесь тым часам прывучыў плямістага каня да стрэлаў без прымусу: спалучаў шум з пачастункам і дазваляў адысці. Пасля з’езда дзед гаварыў пра заняпад краю. У старым царскім тытуле Алесь знайшоў назву Белай Русі. Ён зразумеў, што ў яго зямлі засталіся не толькі магілы, але і ўласнае імя.
Раздзел 21. Каляды ў Загоршчыне: Лазнік, дзед Вежа і дзве зоркі
Перад Калядамі Майка ўбачыла ў бацькавай лазні незнаёмца, падобнага да чорнага конніка. Раўбіч схаваў праўду за казкай. У Загоршчыне Вежа святкаваў разам з дзецьмі і прапанаваў ім захаваць чарапкі разбітай вазы да будучай сустрэчы. Алесь і Майка назвалі дзве зоркі сваімі імёнамі. У старым пакоі яны гулялі з каляровым шклом. Пасля яго пацалунку дзяўчынка пакрыўдзілася, але неўзабаве сама абняла і пацалавала яго.
Раздзел 22. Таямніца Корчака, «пахаванне» Кроера і заступніцтва Алеся
Названыя браты даверылі Алесю намер Корчака забіць Канстанціна Кроера.
Кроер склікаў суседзяў на ўласнае пахаванне, але ўстаў з труны і пачаў п’янку. На ганку ён біў палоннага Корчака. Алесь вырваў карбач і ўдарыў пана. Бацька выратаваў сына, але Корчака чакала Сібір.
Раздзел 23. Знаёмства і пачатак дружбы з Кастусём Каліноўскім у Свіслачы
Пасля няўроду Алесь адвёз сваячцы ў Свіслач насенне. Яна падарыла яму залаты амулет. На кірмашы ён пасварыўся з Кастусём Каліноўскім.
Той патлумачыў, што срэбная міласціна магла наклікаць паліцыю на лірніка. Хлопцы памірыліся, размянялі грошы і дапамаглі старому. Яны гаварылі пра свой народ, пасябравалі і дамовіліся ліставацца.
Раздзел 24. Паранены Чорны Война і ўцёкі з аблавы
Перад ад’ездам у гімназію трынаццацігадовы Алесь знайшоў у лесе параненага чорнага конніка. Ён вярнуў яму зброю і паабяцаў маўчаць. Аблаву на паўстанца арганізаваў жандар Апалон Мусатаў.
Уцякач падпоўз да яго каня, прымусіў жандара абясшкодзіць пісталет і з цяжкасцю ўскараскаўся ў сядло. Ён уцёк.
Раздзел 25. «Братэрства чартапалоху і шыпшыны» і дзедава перасцярога
У віленскай гімназіі Алеся падтрымаў Мсціслаў Маеўскі, яго пастрыжны брат.
Алесь стаў пятым сябрам таемнага братэрства. Хлопцы чыталі забароненыя кнігі і вывучалі родны край. Ён загаварыў пра зброю. Дома Вежа выслухаў забароненыя вершы і папрасіў юнакоў сцерагчыся.
Раздзел 26. Крымская вайна: свавольства гуляк і размова пра паражэнне
Алесь і Мсціслаў датэрмінова здалі экзамены і паехалі з Вільні дадому. На поўдні ішла вайна. Двое маладых дваран перад адпраўкай у войска ўчынялі небяспечныя свавольствы, пакуль віцэ-губернатар не прымусіў іх спыніцца. У Вежы ён прадказваў паражэнне: салдатам бракавала забеспячэння і волі, начальнікі былі няздольныя. Ён спадзяваўся, што змена цара прынясе амністыю сасланым сябрам.
Раздзел 27. Севастопаль, гімназічныя свавольствы і прыдуманы запавет
У гімназіі таварышы ратавалі адзін аднаго ад пакаранняў і жартавалі з настаўніка, які зневажаў іншыя народы. Пасля смерці цара ён усхваляў нібыта апошні загад вучыцца паміраць. Сябры не верылі яго слязам. З Севастопаля прыходзілі весткі пра гібель абаронцаў, а потым горад пакінулі. Апавядальнік паведаміў, што царскага запавету не было: яго прыдумалі пазней.
Раздзел 28. Сустрэча ў Вежы і рашэнне Кастуся служыць народу
У жніўні 1855 года Алесь прывёз Кастуся ў Вежу перад яго паездкай ва ўніверсітэт. Госць расказаў пра бацькаву фабрыку і змаганне за дваранства. На сумненні дзеда ў яго беларускасці ён адказаў:
Хіба не ўсё адно, калі я сам лічу сябе «ліцвінам», беларусам, тутэйшым — назавіце гэта, як хочаце. Хіба не ўсё адно, калі дома ў мяне гавораць мужыцкай гаворкай...
Алесь паабяцаў вызваліць сваіх людзей. Кастусь адмовіўся ад дзедавай дапамогі: хацеў хутчэй вывучыцца і служыць народу. Ён баяўся барацьбы, але ўжо выбраў яе і лічыў, што ахвяраваць мог толькі сабой.
Раздзел 29. Вечар у Кіркора і спрэчка пра беларускую мову
На вечары ў віленскага рэдактара Алесь пазнаёміўся з паэтамі і арганістам. Магнат і варожы аднакласнік адмаўлялі самастойнасць беларускай мовы, называлі яе сялянскай гаворкай і ганілі мясцовую паэзію. Алесь адстойваў права народа гаварыць і пісаць без чужога дазволу, а галечу тлумачыў прыгонным парадкам. Паэты і музыкант падтрымалі яго. Пасля спрэчкі арганіст запрасіў хлопца слухаць музыку незалежна ад веравызнання.
Раздзел 30. Бойка ў гімназіі і высылка Алеся з Вільні
Сямёра праціўнікаў загналі Алеся ў тупік і зневажалі Беларусь, абараняючы прыгон. Пачалася бойка. Настаўнік не ўмяшаўся, але сябра дапамог Алесю і паклікаў іншых. Білася ўжо ўся гімназія. Дырэктару Алесь не раскрыў прычыны, каб не даць падставы пераследаваць палякаў. Яму дазволілі здаць выпускныя экзамены пад наглядам і выслалі з Вільні. Дадому ён ледзь дабраўся праз паводку. Вежа ўхваліў яго і паабяцаў Оксфард, калі тут не прымуць ва ўніверсітэт.
Раздзел 31. Першы дарослы баль і ночная сустрэча Алеся з Майкай
На першым дарослым балі Майка зноў сустрэла Алеся. Яна раўнавала яго да залатога амулета і адштурхоўвала жартамі. Бацька асудзіў яе паводзіны. Зразумеўшы сваё пачуццё, дзяўчына перастала супраціўляцца і пайшла шукаць Алеся:
Яна ўжо нічога не баялася, ні аб чым не думала, нічога не збіралася сцвярджаць. Яна проста прайшла лоджыяй і спусцілася сходамі ў парк.
Зоры ззялі над галавою.
Каля става яна пяшчотна прытулілася да яго грудзей.
Раздзел 32. Лета кахання і таемная падрыхтоўка паўстання
Лета Алесь і Майка правялі ў каханні. У Раўбічах ён адцягнуў Мусатава выдуманым следам паўстанца, ратуючы змоўшчыкаў. Ён таемна аплаціў вучобу Кастуся, які пераехаў у Пецярбург. Раўбіч паказаў радзе шаблі і порах, загадаў перавезці запасы ў лес і рыхтаваў выступленне праз шэсць гадоў. Тым часам закаханыя заблудзіліся і схаваліся ад навальніцы ў адрыне. Алесь стрымаў жаданне, берагучы Майчын давер. Пачутая размова жанчыны з лірнікам устрывожыла яго. Калі яны выехалі, маланка раскалола сухі дуб, і па ствале ўзняўся агонь.