Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 29
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Вечар у рэдактара
На пачатку сакавіка ў Вільні гімназісты Алесь Загорскі і Усяслаў Грыма ішлі на вечар да рэдактара «Кур’ера Віленскага» Адама-Ганорыя Кіркора. Яны пераапрануліся ў цывільнае і пазбягалі ліхтароў: гімназічнае начальства магло не ўхваліць ні такога адзення, ні самога візіту.
Грыма вёў сябра знаёміцца з людзьмі, якія збіраліся ў Кіркора дзеля размоў, музыкі і спрэчак. Дарогай ён абураўся нядаўняй паражальнай вайной імперыі і ганебным мірам.
Кіркор, памяркоўны ліберал і асветнік, прымаў у кватэры людзей розных поглядаў, хоць сам імкнуўся не сварыцца з уладамі. Ён прыязна сустрэў хлопцаў і пахваліў Алесеў рэферат пра народныя песні.
У гасцёўні госці размаўлялі па-польску, па-французску і па-беларуску. Хлопцы заўважылі непрыемнага ім аднакласніка, графа Ігнацыя Лізагуба. Грыма патлумачыў, што правае крыло суполкі рыхтавала з яго сабе змену.
Знаёмства з паэтамі і арганістам
Грыма паказаў Алесю паэта Сыракомлю, які пісаў па-польску і па-беларуску, і сарамлівага арганіста Святаянскага касцёла Манюшку. Алесь згадаў, як аднойчы пачуў, што арганіста назвалі богам, і захацеў паслухаць яго. Але наведванне каталіцкага набажэнства пагражала гімназісту выключэннем.
Кіркор падвёў хлопцаў да паэтаў Каратынскага і Дуніна-Марцінкевіча. Каратынскі трымаўся з выклікам, а Дунін-Марцінкевіч, невысокі гарбаваты мужчына каля сарака пяці гадоў, жартаваў і выглядаў лагодным.
Калі Кіркор назваў мову паэтаў «літоўска-мужыцкай гаворкай», Алесь удакладніў, што яна беларуская. Па рэакцыі Дуніна-Марцінкевіча хлопец зразумеў, што знайшоў блізкага сабе чалавека.
Спрэчка пра беларускую мову
Багаты магнат Ігнацый Ходзька іранічна заўважыў, што ўжо з’явіўся беларус-князь. Алесь адказаў: існаванне беларускай мовы не залежыць ад таго, як яе называюць.
Ходзька сцвярджаў, што беларуская ідэя аджыла, а мова пяці мільёнаў людзей служыла толькі для паразумення работнікаў. Алесь нагадаў яму пра ранняе беларускае кнігадрукаванне. Калі Ходзька паспрабаваў спаслацца на маладосць князя, Сыракомля запярэчыў:
Веды і вера ў радзіму — розныя рэчы.
Лізагуб параўнаў ужыванне беларускай мовы адукаваным чалавекам з нашэннем лапцей. Дунін-Марцінкевіч і Сыракомля абурыліся. Ходзька ж назваў беларускую паэзію недарэчнай і шкоднай для краю. Засмучаны Дунін-Марцінкевіч сказаў, што хоча згоды і дабра для ўсіх, але яго нападаюць з розных бакоў. Пры гэтым ён заўважыў, што ў самой Польшчы ягонай паэзіі не ганяць — гэта робяць мясцовыя паны.
Калі Ходзька зняважыў і тутэйшыя песні, Манюшка нечакана выступіў супраць яго. Ён назваў сябе палякам беларускага паходжання і заявіў, што любоў да Польшчы не азначае прыгнёту іншых. Арганіст гаварыў пра жывую сілу песень, якія чуў нават у сне. Алесь ізноў падумаў, ці не бог перад ім.
Ходзька палохаў суразмоўцаў тым, што без паноў яны атрымаюць толькі ката з бізуном, і сцвярджаў, што беларускую мову ім дазволілі развіваць часова. Грыма адказаў, што яны хочуць волі. Алесь заявіў Ходзьку:
Нам не трэба нічыйго дазволу на тое, каб дыхаць.
Ён дадаў, што гаварыць і пісаць на сваёй мове гэтак жа натуральна, як дыхаць, і што беларусы не хочуць быць нічыім фарпостам.
Прыгон і развітанне
Ходзька спытаў, ці не стала сялянам горш пасля далучэння краю да Расіі. Алесь пагадзіўся: да старых паноў дадаліся новыя. Але галоўнай прычынай галечы ён назваў прыгон, які пазбаўляў селяніна грошай.
У цішыні Алесь заявіў, што ягоны народ нікому не паддасца, бо кожны чалавек мае права на роўнае шчасце ў сваім доме. Кіркор спыніў спрэчку ўладай гаспадара. Дунін-Марцінкевіч паціснуў Алесю плячо і сказаў, што той падобны да ягонай дачкі Камілы. Сыракомля здзівіўся новаму пакаленню, якое вырастала.
Пасля вечара Сыракомля і Манюшка пайшлі разам з Алесем і Грымам; Ходзька з Лізагубам трымаліся асобна. Каля касцёла Манюшка запрасіў Алеся прыходзіць на хоры слухаць музыку, бо яна не ведае розніцы вераванняў.
Маўклівы і зябкі Сыракомля развітаўся з Алесем на скрыжаванні. Паэт сказаў, што сам, пэўна, не дажыве, і пажадаў маладому пакаленню ўдачы.