Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 30
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Неспакойная раніца ў гімназіі
На наступную раніцу ў віленскай гімназіі князь Алесь Загорскі адчуў нешта нядобрае: аднакласнікі Цыпрыян Дэмбавецкі і Альберт Фан дэр Фліт паводзіліся незвычайна стрымана.
На ўроку літаратуры трывога адступіла. Настаўнік знаёміў вучняў з сучаснымі пісьменнікамі і чытаў любімага Алесем Цютчава з часопіса «Современник», які ў гімназію не дапускалі. Алесь з сябрамі па «Братэрстве шыпшыны і чартапалоху» даўно прачыталі гэты нумар. На наступным уроку ён усё яшчэ знаходзіўся пад уражаннем вершаў.
Спрэчка пра Беларусь і прыгон
На вялікім перапынку Алесь заўважыў каля сходаў групу аднакласнікаў, якія варожа ставіліся да яго і ягоных сяброў. Асабліва непакоіла прысутнасць Альгерда Корвіда, вядомага сваімі нечаканымі ўдарамі. Граф Ігнацы Лізагуб ветліва адвёў Алеся ў тупік калідора, нібыта каб працягнуць учарашнюю спрэчку.
З прыбіральні выйшлі яшчэ трое, і Алесь апынуўся адзін супраць сямі. Ён вырашыў зацягнуць размову, а потым трымацца да канца перапынку. Лізагуб абвінаваціў яго ў знявазе Польшчы. Алесь адказаў, што любіць і паважае палякаў, але не збіраецца хваліць ці ганьбіць цэлы народ.
Калі Лізагуб стаў абараняць прыгон і пагардліва гаварыць пра беларусаў, Алесь зразумеў, што справа не ў нацыянальным гонары. Прыгон азначаў залежнасць сялян ад уладальнікаў, і яго асуджэнне закранала матэрыяльныя інтарэсы графа. Алесь назваў Лізагуба прыгоннікам.
Лізагуб працягваў прыніжаць беларусаў і сцвярджаў, што іншыя народы робяць ім ласку, апякуючы іх. Не стрымаўшы гневу, Алесь ударыў яго. Корвід паспрабаваў ударыць Загорскага ў галаву, але той ухіліўся, і нападнік параніў руку аб металічную зашчапку печы. Алесь адбіваўся ад астатніх, пакуль яго не вырвалі з кута і не акружылі.
Дапамога сяброў і ўсеагульная бойка
З прыбіральні выйшаў настаўнік гімнастыкі Крэст. Ён чуў, што адбывалася, але не спыніў бойку.
Праходзячы міма Лізагуба, Крэст нават даў яму параду:
Хіба так б’юць? Калі б’еш — бі ў жывот.
Калі настаўнік адышоў, напад аднавіўся. Лізагуб ударыў Алеся ў жывот, і той ледзь не задыхнуўся. Граф пагражаў растаптаць яго і патрабаваў, каб ён маўчаў пра прыгон і Беларусь. У гэты момант з прыбіральні выйшаў Алесеў сябар Сашка Волгін.
Сашка ўдарыў Лізагуба, а Алесь, ачуняўшы, працягнуў біцца. Калі сяброў прыціснулі да мура і ўзнікла небяспека, што кагосьці заб’юць, Алесь разбіў акно плявацельніцай. Сашка свістам падаў гімназічны кліч аб дапамозе.
Першымі прыбеглі сябры з братэрства на чале з Мсціславам, за імі — іншыя гімназісты, у тым ліку прыхільнікі Лізагуба. Сашка крыкнуў натоўпу:
Білі беларуса за тое, што беларус!!!
Шасцікласнік Рафал Ржашэўскі асудзіў Лізагуба і далучыўся да бойкі. Алесь зразумеў, што шмат хто падзяляў ягоныя перакананні, але маўчаў, лічачы сябе адзінокім. Неўзабаве білася ўся гімназія: вучні зводзілі рахункі за ранейшыя крыўды і пагарду. Прыхільнікі Лізагуба адступілі.
Размова з дырэктарам і ад’езд
Дырэктар і настаўнікі знайшлі ў калідоры нерухомага Лізагуба. Алесь сказаў, што ўсё пачалося з яго, але нагадаў: Крэст мог спыніць бойку і ведаў, што сямёра напалі на аднаго. Настаўнік гэта пацвердзіў. Калі Алесю прыгразілі выключэннем, ён адказаў, што папросіць бацькоў прасачыць, каб яго выключылі восьмым, пасля нападнікаў.
Прычыну бойкі Алесь назваць адмовіўся: словы Лізагуба маглі стаць для начальства падставай яшчэ мацней пераследаваць палякаў. Крэст таксама прамаўчаў, баючыся адказнасці за сваё патуранне і за тое, што ў гімназіі адкрыта асуджалі прыгон і ўрад. Алесь не раскаяўся і заявіў, што зноў зрабіў бы тое самае.
Пасля бойкі Алесь тыдзень лічыў, што яго выключылі. Потым яму не дазволілі вярнуцца да сяброў: пад хатнім наглядам ён здаў экзамены і скончыў гімназію, пасля чаго яго выслалі з Вільні.
Дзедава абяцанне
Па дарозе з Вільні Алесь і ягоны дзядзька-выхавацель Халімон Кірдун ледзь не патанулі ў веснавой паводцы. Іх выратавалі дрыгавіцкія мужыкі. Дома Алесь сядзеў, захутаны ў коўдру і пледы, перад сваім дзедам Вежам.
Дзед ухваліў учынак унука як годны, але трывожыўся за яго. Ён лічыў, што Алесю дазволілі скончыць гімназію дзякуючы ягонаму імені; Алесь жа думаў, што начальства пабаялася расследавання. Вежа заўважыў: такое расследаванне магло скончыцца высылкай і Лізагуба, і Алеся.
Кірдун горача заступіўся за выхаванца, якому далі дрэнную характарыстыку, і засумняваўся, хто большы злачынец — паніч ці цар. Вежа мякка адпусціў яго, а потым, гледзячы на мокры парк і ўздуты Дняпро, нечакана вылаяўся. Дзед паабяцаў: калі Алеся не пусцяць ва ўніверсітэт, ён адвязе яго ў Оксфард.