Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 23
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Няўрод і дарога ў Свіслач
Пасля шматабяцальнай вясны бесперапынныя дажджы і халады загубілі пасевы. Палі давялося пераараць і позна засеяць зноў, але ўсходам пагражалі восеньскія замаразкі. Бульба хварэла ўжо трэці год, і людзям пагражаў голад.
Пан Юры Загорскі і стары Вежа раздалі сялянам у пазыку палову збожжа са сваіх свірнаў і адпусцілі іх на заробкі, каб зберагчы астатнія запасы. Сяляне мусілі за год заплаціць панам аброк — устаноўлены плацёж.
Калі аб дапамозе папрасіла сваячка жонкі Юрыя са Свіслачы, ён адправіў ёй насеннае збожжа і трыста рублёў на выпадак голаду. Суправаджаць абоз даручыў сыну Алесю: хлопцу трэба было пазнаёміцца з гаспадарчымі справамі і пабачыць свет перад паступленнем у гімназію.
У дарозе Алесь ехаў побач з вазамі, скакаў на кані праз вёскі або ляжаў на возе і глядзеў на аблокі. Ён бачыў вандроўнікаў, старцоў з павадырамі, жанчын з паклажай і прыдарожныя крыжы.
Гасціна ў цёткі і стары амулет
У маленькай Свіслачы рыхтаваліся да штогадовага кірмашу. За мястэчкам Алеся сустрэла Тацяна Галіцкая, стрыечная сястра ягонай бабулі па маці.
Цётка прыняла збожжа, паабяцала вярнуць насенне наступнай восенню, а ад грошай адмовілася: яна спадзявалася пракарміць сваіх людзей. Тацяна паказала госцю гаспадарку і сад. Увечары яна расказала пра мужа Яўгена, які ў 1812 годзе ваяваў супраць французаў, і пра ягонага стрыечнага брата Багдана. Той са зброяй далучыўся да паўстанцаў і шмат гадоў таму знік.
Тацяна назвала Алеся сваім спадчыннікам і падарыла яму стары залаты амулет, які застаўся ад Багдана. На ім Белы коннік бараніў Авечку ад Льва, Змія і Арла. Паводле цёткі, амулет ахоўваў ад ворагаў і смерці, але Багдан, ідучы ў лес, забыў яго. Алесь прымацаваў падарунак да свайго ланцужка і пасмейваўся з думкі, што яму могуць пагражаць ворагі.
Сварка каля лірніка
Праз дзень на кірмашы Алесь хадзіў паміж гандлёвымі радамі і дзівіўся багаццю тавараў. Але краіну, нягледзячы на гэтае багацце, чакаў голад. Каля сляпога лірніка амаль не было слухачоў: бедным людзям не было чаго падаць яму.
Побач з Алесем песню старога слухаў незнаёмы хлопец, трохі старэйшы за яго. Лірнік спяваў пра дзяўчыну, якая аддала жыццё, супраціўляючыся турэцкаму каралю, і перад смерцю прадказала захопніку адказ яе зямлі:
За якое ні схопішся сэрца —
Ўсе адкажуць адзінаю смерцю.
І адкажуць пажарамі хаты
І зямелька, якую ты сватаў.
Незнаёмец даў лірніку тры медныя капейкі, а калі Алесь сабраўся пакласці срэбны паўрубель, пачаў з яго кпіць. Хлопцы пасварыліся і пабіліся. Калі бойка сціхла, незнаёмец патлумачыў, што за срэбную манету старога маглі адвесці ў паліцыю: у жабракоў звычайна былі толькі медныя грошы.
Алесь прызнаў яго правату, але ўсё яшчэ злаваўся. Ён спытаў, хто такі незнаёмец: паляк ці мазур. Хлопец спакойна адказаў:
— Беларус,— спакойна сказаў хлопец.
Алесь здзівіўся: ён лічыў, што сам адкрыў гэтае імя для сябе, і ведаў толькі трох людзей, якія таксама так называліся. Незнаёмец адказаў, што тут усе беларусы. Хлопцы пашкадавалі пра бойку і паціснулі адзін аднаму рукі.
Новы знаёмы расказаў, што вучыўся ў свіслацкай прагімназіі, а ягоны бацька, небагаты дваранін з вялікай сям’ёй, прывёз на кірмаш тавар сваёй маленькай фабрыкі. Сам хлопец марыў паступіць ва ўніверсітэт і зарабляць на вучобу ўрокамі. Нарэшце яны назваліся: незнаёмца звалі Кастусь Каліноўскі.
Хлопцы разам размянялі Алесеў паўрубель на медзь, насыпалі грошы ў шапку лірніку і пайшлі па кірмашы.
Размовы і пачатак дружбы
Кастусь патлумачыў, чаму раззлаваўся на Алеся: старцоў, асабліва лірнікаў, падазравалі ў злачынствах, білі і ламалі іх інструменты за песні пра народных герояў. На яго думку, улады баяліся песень. Пра лірнікаў ён сказаў Алесю:
Кніг пазбавілі — хочуць і ліры пазбавіць. Ведаюць: пакуль слухаюць людзі хаця аднаго лірніка, не памерла воля.
Кастусь лічыў, што людзі вакол належаць да таго ж народа, што і яны з Алесем, хоць яшчэ не знайшлі сабе імя. Ён казаў, што продкі дваран таксама маглі быць сялянамі. Пасля апошняга паўстання многіх шляхціцаў пазбавілі дваранскага звання і перавялі ў аднадворцы — ніжэйшы стан. Сям’ю Каліноўскіх таксама не зацвердзілі ў дваранстве. Бацька Кастуся імкнуўся аднавіць правы, а сам хлопец не хацеў ганарыцца паходжаннем.
Алесь даведаўся, што гэтым поглядам Кастуся навучыў брат; на яго самога моцна паўплываў дзед. Хлопцы дамовіліся не закранаць брата і дзеда ў спрэчках і не выхваляцца панствам. Кастусь таксама расказаў, што кірмаш, хоць і выглядаў багатым, прыносіў усё менш прыбытку: у людзей не хапала ні хлеба, ні грошай.
Алесь заставаўся ў Свіслачы яшчэ тры дні, і хлопцы ўвесь час праводзілі разам. Яны гулялі па кірмашы, лазілі ў сутарэнні разбуранага касцёла, хадзілі на песні і ў балаганы. Так яны пасябравалі. Перад ад’ездам дамовіліся пісаць адзін аднаму, і Алесь радаваўся, што ўпершыню ў жыцці ў яго будзе сябар, якому можна дасылаць лісты.