Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 24
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
У жніўні, праз год пасля паездкі ў Свіслач, трынаццацігадовы Алесь пайшоў на апошняе перад ад’ездам паляванне ў Загоршчыне. Ён здаў экзамены і праз тыдзень мусіў ехаць у чацвёрты клас Віленскай гімназіі.
Алесю было шкада развітвацца з вольнымі лясамі і паплавамі дзеля гарадской цеснаты і школьнай муштры. Бацька выбраў Вільню, бо і сам хацеў правесці зіму ў вялікім горадзе.
Знаходка на балоце
Алесь паляваў разам з Кандраціем, малочным братам старога Вежы. Яны ішлі па розных баках узвышша паміж старыкамі Дняпра і затопленым балотам. Наперадзе хлопца бегла ягоная сабака Алма.
Алесю не хацелася парушаць цішыню стрэламі, але, пачуўшы стрэл Кандрація, ён таксама пачаў паляванне і падбіў чырка. Потым хлопец зайшоў у затоплены луг. Алма раптам спынілася каля хмызняку, дзе на галіне віселі вышываныя саквы з дарагім пісталетам.
Здагадаўся, што нехта згубіў саквы ў спешцы, Алесь узяў іх і пайшоў шукаць гаспадара. Сабака прывяла яго ў лес да чалавека, які ляжаў тварам у зямлю, з бруднымі нагамі і скрываўленай стрэльбай пад сабой. Калі Алесь працягнуў яму саквы, пазнаў Чорнага Войну.
Абяцанне Алеся
Война ўспомніў Алеся як хлопчыка з панскага роду, выхаванага па старым звычаі, і таму паверыў, што той не здрадзіць. Ён расказаў, што паранены, пакінуў свайго каня далёка і ў цемры ледзьве ўцёк праз балота ад людзей з паходнямі і сабакамі. За яго, жывога або мёртвага, была прызначана тысяча рублёў узнагароды.
Война разжаваў крываўку, паклаў яе на шырокую рану на сцягне, дадаў змочаны слінай порах і перавязаў нагу. Алесь глядзеў на гэта з агідай і казаў, што яму такога не давядзецца. Война перасцярог хлопца: той, хто не хоча жыць у няволі, рызыкуе трапіць у пастку, атрымаць раны і загінуць. Знясілены, Война ўсё ж сказаў Алесю, што выбраў бы свабоду:
Чым іхнія арэшкі — дык лепей... свая раска ў балоце.
Даведаўшыся, што паблізу Кандраці, Война сказаў, што і той будзе маўчаць, і папрасіў Алеся ісці. Хлопец прапанаваў прывесці каня, але Война адказаў, што ягоны конь занадта далёка. Алесь паабяцаў нікому не расказваць пра сустрэчу і разам з Алмай пакінуў яго ў лесе.
Як наладзілі аблаву
Далей высвятлялася, як Война трапіў у бяду. Начальства, стомленае ягонай няўлоўнасцю, прыслала ў дапамогу жандару Апалону Мусатаву сышчыка з губерні.
Малады сышчык Мікалай Буланцоў вырас у казарме, бачыў жорсткае абыходжанне з падначаленымі і прагнуў кар’еры, каб самому атрымаць уладу над іншымі.
Буланцоў вырашыў спачатку даведацца, дзе бывае Война. Ён уцёрся ў давер жонцы царкоўнага служкі ў Мілым і пачуў ад яе, што Война дапамагае грашыма сялянам Янушполя і часам бярэ там авёс для каня. Паліцыя з людзьмі з губерні і сабакамі непрыкметна атачыла вёску.
На дванаццаты дзень Война выйшаў з пушчы. Паліцэйскія заўчасна адкрылі агонь, паранілі яго, але ён уцёк. Пасля трохгадзіннай пагоні яго загналі ў затопленае балота. Пераследнікі ўзялі лодкі, аднак у цемры страцілі след. Буланцоў ачапіў лес, а Мусатаў застаўся каля балота, разлічваючы сустрэць уцекача.
Уцёкі на кані Мусатава
Пасля сустрэчы з Алесем Война бачыў Мусатава непадалёку ад таго самага месца, дзе ляжаў. Ён павольна папоўз да жандарскага каня: забіваць не хацеў, бо стрэл выдаў бы яго, а смерць жандара прывяла б у наваколле яшчэ больш сышчыкаў. Каля самага каня Война ўстаў і схапіў яго за шыю.
Мусатаў павярнуўся і ўбачыў Войну з двума пісталетамі ў руках. Цела каня закрывала ўцекача, а жандар разумеў, што пры перастрэлцы можа загінуць. Прапаноўваючы здацца, Война загаварыў з ім мовай картачнай гульні:
— У мяне туз і дама,— сказаў Война.— Кідай карты.
Мусатаў прызнаў, што ў яго толькі адзін пісталет супраць двух, і па загаду Войны выкінуў з замка крэмень. Пакуль жандар не мог страляць, паранены з вялікай цяжкасцю ўскараскаўся ў сядло і памчаўся праз затоплены луг.
Мусатаў хутка ўставіў новы крэмень і стрэліў, але Война ўжо быў па-за дасяжнасцю. Той даў сабе слова больш не рызыкаваць жартаўліва: калі б конь спатыкнуўся, яго схапілі б. І ўсё ж ён ганарыўся тым, што цяжка паранены вырваўся з аблавы на кані самога начальніка пераследнікаў. З грады перад ім адкрыліся зараснікі і далёкая стужка Дняпра.