Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 25
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Гімназія ў час палітычнага прыгнёту
У Расійскай імперыі панаваў цяжкі час: іншадумства лічылася злачынствам, нешматлікіх смелых літаратараў пераследавалі, а праўду абвяшчалі паклёпам. Апавядальнік падсумоўваў становішча:
Усё прыносілася ў ахвяру ідалу дзяржаўнай моцы.
Алесь Загорскі, які дагэтуль жыў у іншым свеце, балюча ўспрыняў жыццё ў гімназіі з яе абмежаванымі настаўнікамі і змрочнымі калідорамі. Горад з аднолькавымі жоўтымі казённымі будынкамі здаваўся яму казармай ці бальніцай.
Алесь хацеў папрасіць бацькоў забраць яго або адправіць за мяжу: дзед Вежа мог бы дамагчыся дазволу. Спачатку застацца яго прымусіў гонар, а пасля ён узрадаваўся, што не ўцёк.
Братэрства адкрывае свой край
Сябар Мсціслаў прывёў да Алеся гімназістаў Петрака Ясюкевіча, Усяслава Грыму і Мацея Біскуповіча. Мацей быў сынам знаёмага Загорскіх пана Януша, а прыгожы Петрак меў вялікія вочы і залацістыя валасы.
Непаваротлівы Грыма быў самым разумным у кампаніі. Прыкладна месяц хлопцы прыглядаліся да Алеся, а потым Грыма прапанаваў яму далучыцца да іх грамады, якая хацела выхоўваць карысных людзей.
Алесь стаў пятым членам «Братэрства чартапалоху і шыпшыны». Грыма часта даставаў небяспечныя кнігі толькі на адну ноч, таму сябры чыталі ўголас і спрачаліся да світання на кватэры Загорскіх або ў яго пакоі. Яны чыталі забароненыя лісты і вершы, Пушкіна, «Ліст да Гогаля», Фур’е і «Современник». Рукапіс «Тараса» яны за ноч перапісалі кожны для сябе, рагочучы над творам.
Неўзабаве хлопцы захацелі даведацца, хто яны такія, і ўзяліся за гісторыю і геаграфію. Алесь выкарыстаў і дзедаву бібліятэку. У канцы 1853 года, калі пасля разгрому рускай эскадрай турэцкага порта Сіноп разгарэлася вайна, іх больш займала адкрыццё роднага краю і яго мінулага.
Яны перажывалі лёсы і подзвігі герояў, уяўлялі балоты, пушчы, рэкі і старажытныя гарады. Ім было крыўдна за спусташэнне, забітых людзей і прыгнёт. Хоць юнакі яшчэ верылі, што змагацца трэба за мінулае, іхні парыў быў шчыры.
Спрэчка пра зброю ў дарозе дадому
У 1853 годзе зноў здарыўся неўраджай: пад дажджамі жыта прарастала ў полі, людзі галадалі і елі хлеб, падобны на торф. Хлопцы ведалі, што генерал-губернатар Ігнацьеў даносіў цару пра галечу адных і раскошу другіх, але дапамогі не было. Яны перасталі лічыць цара бацькам народа і ўзненавідзелі яго.
На Каляды Алесь і Мсціслаў ехалі дадому ў вазку, прысланым Вежам. Засмучаны беднасцю людзей і лёсам зямлі, Алесь сказаў сябру, што застаецца ўзяцца за зброю. Мсціслаў запярэчыў: іх толькі пяцёра, а іншых гімназістаў яны не знайшлі. Алесь нагадаў пра Вашчылу, які пачаў з трыма сябрамі, але пасля сабраў войска.
Мсціслаў баяўся, што няўдалае паўстанне знішчыць нешматлікіх людзей, якія толькі пачалі разумець сябе. Алесь адказаў, што думае не пра выступленне адных сепаратыстаў, а пра бунт усіх незадаволеных незалежна ад паходжання. Але і тады, лічыў Мсціслаў, іхні малы народ страціць усё, калі загіне нават сотня людзей. Алесь настойваў:
А зброю браць усё адно давядзецца. Да таго часу знойдзем людзей... Зразумей, трэба... У рабстве гіне дух.
Вазок ехаў праз заснежанае поле, а завея заметала за ім адзінокі след.
Дзедава перасцярога
Дома дзед Алеся, Даніла Вежа, сустрэў абодвух хлопцаў з іроніяй і пяшчотай. За вячэрай гаварылі пра паляванне, новыя жарты Кроера і пажар Вялікага тэатра ў Маскве.
Пасля вячэры Мсціслаў, відаць, вырашыў выпрабаваць погляды старога і прапанаваў Алесю прачытаць яму тое, што той меў у кішэні. Там быў спіс паэм Шаўчэнкі «Каўказ» і «Сон». Алесь з дакорам паглядзеў на сябра, але дзед папрасіў чытаць.
Вежа выслухаў унука сурова і доўга маўчаў. Потым сказаў, што не будзе забараняць хлопцам чытаць: яны ўсё адно не паслухаюцца. Усхваляваны дзед папрасіў іх сцерагчыся:
Павагаю вашай да мяне прашу. Мне будзе... крыўдна, калі з вамі што-небудзь здарыцца.
Хлопцы змоўклі, нібы ўпершыню сэрцам адчулі небяспеку. Каб суцешыць іх, Вежа сумна ўсміхнуўся і сказаў, што зрабіў бы Шаўчэнку міністрам асветы замест таго, каб ссылаць у Сібір. Потым ён прыкрыў сваімі далонямі рукі юнакоў.