Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 26
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Ад’езд пад віленскія званы
Вясной з Вільні выехалі гімназісты Алесь Загорскі і яго сябар Мсціслаў. Бацька Алеся, пан Юры, збіраўся надоўга пакінуць горад і дамогся, каб хлопцы датэрмінова здалі экзамены. Абодва атрымалі найвышэйшыя адзнакі і сталі шасцікласнікамі.
Перад ад’ездам пан Юры даведаўся, што дваранскія справы затрымаюць яго ў Вільні яшчэ на тыдзень. Хлопцы паехалі пад наглядам Халімона Кірдуна і ўзрадаваліся магчымасці пабыць самастойнымі. Бацька заўважыў іх радасць, але не асудзіў.
Брычку праз увесь горад суправаджалі званы цэркваў і касцёлаў. Яны гучалі і тады, калі Вільня знікла з вачэй. Улады загадалі служыць імшы, не прызнаючы, што весткі з вайны давалі падставу для жалобы: саюзнікі бамбілі Адэсу, а Чарнаморскі флот страціў ініцыятыву і быў патоплены ў Севастопальскай бухце.
Свавольствы перад адпраўкай на вайну
Раней з наваколля Сухадола на поўдзень, дзе ішла вайна, выправілася няшмат людзей. Сярод іх нечакана апынуўся малады граф Ілля Хаданскі.
Па дарозе ў Севастопаль у свой маёнтак Курылавічы прыехаў яго равеснік, васемнаццацігадовы гусар Мішка Якубовіч. Нядаўна ён страціў бацьку і атрымаў спадчыну. Не чакаючы ад вайны нічога добрага, Якубовіч пачаў гуляць і ўцягнуў у гэта Іллю.
Сябры пілі, наведвалі суседзяў і шукалі прыгод. Яны ледзь уратаваліся са зброяй у руках ад губернскага скарбніка, якога хацелі выклікаць на дуэль, а пасля тры ночы рвалі пятарды каля яго дома. На Судны дзень яны ўпусцілі саву ў сінагогу і падперлі дзверы. Паліцмайстру, які спрабаваў іх суняць, прыслалі труну і магільную пліту з яго імем.
Каб выпіць з афіцэрамі, сябры нават выкурылі варту з будынка гаўптвахты і вывезлі ачмурэлых арыштантаў у Курылавічы. Там іх знайшоў граф Ісленьеў. Ён сурова вылаяў гулякаў і параіў ехаць далей, пакуль іх не саслалі. Ілля, якому не было куды падзецца, добраахвотна адправіўся на вайну разам з Якубовічам.
Размова ў Вежы пра паражэнне і будучыню
Пасля размовы з гулякамі Ісленьеў вярнуўся ў госці да старога Вежы, які яму ўзрадаваўся. Разам з імі сядзеў Алесь: дарослыя пілі каву і віно, а ён то слухаў іх, то чытаў «Дафніса і Хлою».
Вежа ўсміхаўся з маладых прайдзісветаў і пытаўся, што яны зробяць супраць французаў і англічан. Ісленьеў пагардліва адказаў, што ў іх на думцы толькі п’янка ды свавольствы. Але на пытанне, хто мае рацыю — тыя, хто ідзе біцца, ці тыя, хто чакае, — граф не знайшоў пэўнага адказу. Ён прадказаў паражэнне і смерць лепшых людзей.
Дрэнны, пусты чалавек добраахвотна пад кулі не пойдзе, пойдуць лепшыя і загінуць. А іх і без таго не густа.
Ісленьеў нагадаў пра высадку непрыяцеля пад Еўпаторыяй і паражэнне каля Альмы. Ён лічыў рускіх салдат смелымі і цярплівымі, а варожых генералаў не лепшымі за сваіх. Прычыну няўдач граф бачыў у недахопе забеспячэння і волі, а таксама ў мностве няздольных начальнікаў. Ён шкадаваў адмірала Нахімава, з якога смяяліся за марскую хваробу, хоць той мужна выконваў свой абавязак. Алесь заўважыў, што Нельсан таксама пакутаваў на яе, і граф узрадаваўся.
Ісленьеў сказаў Вежы, што як салдат пойдзе туды, куды загадаюць, але сам на вайну не прасіўся б. На думку графа, кожны дадатковы чалавек толькі адцягваў канец.
Кожны лішні чалавек — гэта адтэрміноўка канца.
Граф спадзяваўся, што пасля змены цара ўлады хаця б на некалькі гадоў аслабяць ціск і абвесцяць амністыю. Тады жывыя сасланыя вернуцца, і ён зноў сустрэне людзей сваёй маладосці. Вежа сумна падліў яму віна і згадаў пачутае прароцтва пра падзенне Севастопаля.
Ісленьеў не здзівіўся: на яго думку, краіну аслабілі доўгія гады дрэннага становішча ў арміі, замоўчвання продажнасці, жорсткасці і рабства. Вежа пагадзіўся: войска навучылі парадам, але не цяжкай дарозе; яно заганарылася і спадзявалася жыць славай перамог над Напалеонам.