Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 27
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Пасля лета Алесь зноў вучыўся ў віленскай гімназіі і цяпер жыў з Кірдуном і Логвінам. Яго суцяшалі «Братэрства чартапалоху і шыпшыны», рэдкія лісты ад Кастуся і яшчэ радзейшыя, стрыманыя цыдулкі ад Майкі.
Улетку Алесь амаль не бачыўся з Майкай: яе бацька Раўбіч павёз дачку на лячэбныя воды. Разлука непакоіла хлопца: ён адчуваў, што забывае яе голас і жэсты, а вакол яе з’яўляюцца новыя людзі і клопаты.
Весткі з абложанага Севастопаля
Увесну над Вільняй сінела неба, а аптычны тэлеграф на Гедымінавай вежы перадаваў дрэнныя весткі з вайны. Севастопаль бесперапынна бамбілі; яго абаронцам не ставала зброі, правіянту і падмацаванняў. Загінулі Істомін і Нахімаў, а людзі каля вывешаных ваенных паведамленняў усё часцей вінавацілі начальства.
Імператар Мікалай I, якога апавядальнік лічыў галоўным вінаватым у бядзе, ужо памёр і ляжаў у магіле ў далёкім паўночным горадзе.
Гімназісты ратуюць таварыша ад пакарання
Раней, пасля жалобнага набажэнства па імператары, настаўнік Гедымін сабраў гімназістаў у халоднай зале. Ён падрыхтаваў насоўку і доўга маўчаў перад прамовай.
Гімназіст Усяслаў Грыма занадта гучна заўважыў, што настаўнік зараз заплача, назваўшы яго Свідрыгайлам. Бліжэйшыя шэрагі засмяяліся, а Гедымін пагрозліва перапытаў, ці не Грыма гэта.
Каб гнеў настаўніка не сапсаваў Грыму адзнаку за паводзіны, яго таварыш Пятрок Ясюкевіч узяў віну на сябе. Ён патлумачыў, чаму Грыма нібыта ўскрыкнуў:
— Я выпадкова наступіў яму на мазоль,— сказаў Ясюкевіч.
Пятрок перайначыў пачутае так, быццам Грыма звярнуўся да яго, а не да настаўніка. Гедымін паверыў і пакінуў Грыму ў спакоі, але загадаў Ясюкевічу пяцьсот разоў перапісаць сказанае па-французску, па-руску і па-нямецку: настаўнік караў яго за «мужыцкую гаворку».
Грыма падзякаваў Петраку. Іншы таварыш, Сашка Волгін, паабяцаў дапамогу: ён умеў так дакладна падрабляць почырк, што чалавек сам не пазнаў бы падробкі.
Прамова пра імператара і даўняе свавольства
Гедымін пачаў узнёсла ўсхваляць нябожчыка-імператара і запэўніваць вучняў, што рускі народ па ім смуткуе. Сашка з нянавісцю назваў настаўніка лісам. На пытанне Алеся, ці ён таксама смуткуе, Волгін з’едліва нагадаў, як Мікалай паабяцаў заплаціць даўгі Пушкіна, калі той перад смерцю паспавядаецца і прычасціцца.
Алесь ведаў, што раней менавіта Сашка задумаў пажартаваць з Гедыміна. Некалькі хлопцаў склалі выдуманую радаслоўную настаўніка, паводле якой большасць яго продкаў не былі рускімі, а бацька быў палякам. Сашка напісаў почыркам Гедыміна ліст да віленскага папячыцеля ад імя настаўніка: той нібыта прызнаваўся, што толькі вонкава прытрымліваўся праваслаўя, і прасіў лічыць яго католікам.
Папячыцель паверыў лісту, западозрыў, што настаўнік страціў розум, і выклікаў яго на бурную размову. Гедыміна ледзь не хапіў удар. Завадатараў свавольства шукалі, але не знайшлі.
Тым часам настаўнік у сваёй жалобнай прамове дайшоў да смерці імператара. Ён расказаў, што той ляжаў пад простым салдацкім плашчом і нібыта пакінуў сыну і падданым запавет вучыцца паміраць. Гедымін паўтараў гэтыя словы са слязьмі, прадказваючы ім месца ў гісторыі.
Падзенне горада і прыдуманы запавет
Праз тры месяцы пасля жалобнай прамовы бомбы па-ранейшаму падалі на Севастопаль, яго бухту і людзей. Абаронцы аддалі Малахаў курган і пакінулі горад. Апавядальнік бачыў у паражэнні расплату за дзесяцігоддзі, калі душылі ўсё маладое, смелае і годнае. Пра смерці на вайне ён сказаў:
Бо нехта вучыў паміраць, а не жыць.
Насамрэч апошніх слоў, якія так услаўляў Гедымін і тысячы падобных да яго, імператар не казаў. Іх прыдумалі пазней, каб людзі вучыліся гінуць без нараканняў.