Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 28
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Падзел пераказу на раздзелы — умоўны.
Ліст і нечаканы дазвол
У жніўні 1855 года Алесь Загорскі жыў у Вежы, калі з Загоршчыны яму прывезлі ліст ад сябра Кастуся Каліноўскага.
Кастусь скончыў прагімназію і ехаў вучыцца ў Маскву. З Мінска ён пісаў, што 10 жніўня будзе некалькі гадзін у Воршы, але сустрэча занадта дарагая для абодвух. Ён запрашаў Алеся пасля гімназіі таксама прыехаць ва ўніверсітэт.
Алесь паказаў ліст дзеду, пану Данілу Вежу. Той заўважыў неасцярожныя выказванні Кастуся: дзяржаўная пошта магла прачытаць іх і выкарыстаць супраць сяброў.
Памаўчаўшы, дзед загадаў прыгатаваць коней. Ён растлумачыў, што асабістая сустрэча пакіне менш небяспечных пісьмовых доказаў, і папрасіў унука прывезці Кастуся ў Вежу. Да ад’езду дыліжанса заставаліся адны суткі, таму Алесь вырашыў імчацца вярхом.
Сустрэча ў Воршы і дарога ў Вежу
Алесь паспяшаўся праз Дняпро да воршанскай паштовай станцыі. Побач з наплыўным мостам ён убачыў руіны старога каменнага моста, дзе некалі манахі і гараджане-католікі жорстка біліся праз рэлігійныя спрэчкі.
На станцыі ўжо запрагалі дыліжанс, але Кастусь яшчэ чакаў. Сябры абняліся, і Алесь пераканаў яго паехаць у Вежу. Частку зваротнага шляху яны ехалі вярхом, пакінуўшы суправаджальнікаў далёка ззаду.
Па дарозе абодва прызналіся, што спрабуюць пісаць вершы. Кастусь, аднак, лічыў, што іх чакае іншы лёс. Гледзячы на прыдняпроўскую зямлю, ён сказаў, што за яе можна ўсё аддаць, і прызнаў неасцярожнасць свайго ліста. Ён бачыў, як у людзей паступова адбіраюць волю, мову і песні. Алесь спадзяваўся на паляпшэнне пры новым цары, але Кастусь адказаў, што гэта яшчэ трэба праверыць.
Гісторыя сям’і і спрэчка пра Беларусь
Увечары ў бібліятэцы Вежа і Кастусь з цікаўнасцю і недаверам прыглядаліся адзін да аднаго. Госць расказаў пра сваю сям’ю: пасля паўстання ўлады пазбавілі многіх беззямельных шляхціцаў дваранскага стану і абклалі падаткамі.
Бацька Кастуся, Сымон Каліноўскі, пазычыў грошы і адкрыў палатняную фабрыку. Ён працаваў, каб утрымаць вялікую сям’ю; калі попыт на палатно ўпаў, фабрыку выратаваў замежны заказ.
Маці Кастуся памерла маладой, і ён памятаў яе слаба: рукі, вочы і песню. Бацька ажаніўся зноў; пазней сям’я купіла зямлю і перавезла фабрыку. Толькі цяпер Сымон пасля дваццаці чатырох гадоў хадайніцтваў і хабароў дамогся пацвярджэння дваранства для сябе і нашчадкаў. Кастусь ненавідзеў парадак, які знясіліў бацьку.
Калі Вежа назваў госця палякам, Алесь запярэчыў: яго сябар — беларус. Кастусь патлумачыў, што каталіцкая вера не робіць яго палякам. Дзед спаслаўся на паходжанне аднаго з яго продкаў з Мазовіі і раіў не звязваць сябе з лёсам тутэйшых людзей.
Кастусь адказаў, што яго продкі пакаленнямі жылі на гэтай зямлі, а ён сам лічыць сябе беларусам. Маці і дзеці дома гаварылі на мясцовай мове; да прагімназіі іншай мовы ён не ведаў. У доказ ён успомніў матчыну песню:
Плакаў бы я, плакаў,
Ды не маю слёз.
Белыя бярозы
Пабяліў мароз.
Вежа больш не спрачаўся і пажадаў юнаку шчасця, хоць непакоіўся за лёс абодвух сяброў. У аўтарскай заўвазе да гэтага эпізоду Караткевіч таксама абараняў беларускую прыналежнасць Каліноўскага, спасылаючыся, між іншым, на мову яго твораў і «Мужыцкай праўды».
На затопленых паплавах
Тым летам Дняпро моцна разліўся і загубіў нізкія сенажаці. Алесь і Кастусь лавілі рыбу сеткай на затопленым поплаве. Кастусь жартаваў, седзячы ў цёплай вадзе, але зноў загаварыў пра несправядлівасць: ён расказаў пра святара, якога пасля прымусовага пераводу ўніятаў у праваслаўе падазравалі ў непакорлівасці, бо ў яго не расла барада.
Адпачываючы каля гарадзішча, сябры глядзелі на кветкі ў вадзе. Кастусь шкадаваў прыгожую зямлю, якую ўвесь час прыгняталі. Потым ён спытаў Алеся, ці не цяжка яму ведаць, што на яго сям’ю працуюць тысячы людзей.
Алесь адказаў, што пакуль нічога не мае, а яго родныя хоць і трымаюцца традыцый, але ўжо выказваліся за скасаванне прыгону. Сам ён даў слова вызваліць сваіх людзей, калі стане гаспадаром, нават калі гэта будзе для яго небяспечна.
Рашэнне Кастуся
Уначы Вежа прапанаваў Кастусю застацца на год, вучыць дзяцей у вясковай школе і зарабіць на навучанне. Тады ён мог бы паехаць ва ўніверсітэт разам з Алесем. Кастусь падзякаваў, але адмовіўся: яму трэба было хутчэй вывучыцца і дапамагчы братам. Грошай у Вежы ён таксама не ўзяў бы.
Кастусь растлумачыў старому, што хоча як мага хутчэй служыць абяздоленаму народу. Вежа прызнаў, што ў гэтым, бадай, ёсць рацыя. Пасля яго адыходу сябры яшчэ доўга гаварылі ў цемры.
Алесь заўважыў, што Кастусю спадабалася Галінка Кахнова. Той прызнаўся, што лёгка ўлюбляецца, але не хоча звязваць жанчыну і дзяцей з небяспечным лёсам. Ён хацеў любіць краіну і чалавецтва больш за сябе і лічыў, што ахвяраваць мае права толькі сабой.
Алесь сказаў, што таксама думаў пра ўзброеную барацьбу за волю і павагу да сялян, і расказаў пра гімназічнае братэрства сяброў. Яны разумелі, што іх мала, а паўстанне можа скончыцца смерцю. Кастусь, спаслаўшыся на думку французскага гісторыка Алексіса дэ Таквіля, запярэчыў надзеі, што невялікае палягчэнне ўсё выправіць: менавіта тады людзі могуць асабліва востра адчуць магчымасць вызвалення.
Кастусь прызнаўся, што яму страшна, але ён, здаецца, беспаваротна выбраў сваю дарогу. На Алесевы словы пра малую колькасць аднадумцаў ён пасля доўгага маўчання адказаў:
Не трэба тысячы, каб пачаць. І не трэба ста, каб пачаць. І не трэба... дваіх, каб пачаць...