Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 16
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Пасля здарэння з Тромбам
Пасля здарэння з канём Тромбам хлопчык Алесь ішоў ад стайні за руку са сваім дзедам, старым князем. Нянавісць да дзеда знікла, але Алесь усё яшчэ ставіўся да яго насцярожана.
Тромб пайшоў следам за хлопчыкам. Князь загадаў адвесці яго ў стайню і даваць яму падвойную долю аўса і цукар. Ён таксама распарадзіўся прыгатаваць качку з гваздзікай, хоць не любіў ні таго ні другога.
У занядбаным парку дзед і ўнук спыніліся каля азярца. Алесь трапіў у камень на процілеглым беразе дзвюма кулямі з трох. Князь паказаў яму, як страляць па адбітку цэлі ў вадзе: куля адскоквала ад паверхні і трапляла ў камень. Ён растлумачыў, што такі спосаб можа дапамагчы ў сутонні заўважыць ворага.
З парку быў відаць храм сонца на ўзгорку, дзе князь пахаваў свайго найлепшага каня Эола. Дзед прапанаваў Алесю ўзяць Тромба сабе і прывучыць яго да стрэлаў, але хлопчык суха адказаў, што не ведае, калі зможа гэтым заняцца. Князь не паказваў пачуццяў, хоць ганарыўся ўнукам пасля здарэння з канём. Ён думаў:
«Мой... Горды, крыўды не даруе... Не сынаў, не Кроеравай крыві... Мой».
Князь угаворвае ўнука застацца
Князь запрасіў Алеся ў свой тэатр. Хлопчык ніколі не бачыў спектакля і вельмі ўзрадаваўся, але збіраўся рана назаўтра ехаць дадому, у Загоршчыну. Дзед папрасіў яго затрымацца: сакратар з’ехаў жаніцца, а яму патрэбна была дапамога з запіскай пра зямную і нябесную ўладу.
Князь спачатку казаў пра чатыры дні працы па тры гадзіны, а таксама пералічыў спектаклі, якія хлопчык мог бы паглядзець. Ён запэўніў, што не стане яго трымаць. Алесь вагаўся паміж гонарам і жаданнем убачыць тэатр, але мякчэйшы тон дзеда дапамог яму згадзіцца. Тады князь нібыта падлічыў, што ўсё зойме чатырнаццаць дзён. Алесь пагадзіўся і на гэта, каб дапамагчы.
За вячэрай з імі сядзела Еўфрасіння Глебавічна, якую слуга раней назваў князевай палюбоўніцай. Яе простыя манеры і добры твар спадабаліся Алесю.
Князь запрасіў яе ў тэатр, але яна адмовілася: лічыла гэта грахом і баялася сцэнічных нажоў і грому.
Першы спектакль Алеся
У паўцёмным тэатры Алеся ўразілі мармуровыя статуі, музыка і глыбокая сцэна. На ёй паказвалі «Гарыславу і Людаміра»: да старажытнага Магілёва набліжалася войска Людаміра, а князеўна Гарыслава сумавала.
Калі на сцэну выйшла маладая актрыса ў зіхоткім плашчы, ад яе голасу ў хлопчыка пабеглі мурашкі. Ён не ведаў, што бачыць выключную ігру прыгоннай дзяўчыны.
Алесь сачыў за бітвай, патаемным спатканнем закаханых і здрадай дружынніка Шчура. Абураны Шчуром, ён гучна назваў яго злым чалавекам. Акцёры страпянуліся, а дзяўчына паглядзела ў залу на хлопчыка і, здавалася, зайграла яшчэ мацней. У ролі Гарыславы яна прамаўляла:
О рабства страшнае! О лёс мой люты!
Гарчэй за смерць кайданныя пакуты!
Алесь зарыдаў. Дзед сказаў, што гэта толькі выдумка, і прапанаваў паклікаць актрысу суцешыць яго, але хлопчык адмовіўся. На сцэне Людамір прыйшоў вызваліць каханую або падзяліць яе лёс. Закаханых паставілі на кастры, і полымя ахапіла Гарыславу.
Вольная для актрысы
Пасля спектакля дзед сам занёс Алеся ў пакой побач са сваім. Хлопчык не мог заснуць: ён думаў, як будзе жыць без тэатра і як пасля дапамогі дзеду зноў бачыцца з ім толькі раз на год.
Уначы князь прыйшоў да ложка і спытаў, ці хоча Алесь застацца з ім, прыязджаючы да бацькоў, калі захоча. Хлопчык згадзіўся. За мінулую гадзіну дзед таксама вырашыў даць усім сваім акцёрам свабоду пасля сваёй смерці, а выканаўцу ролі Гарыславы вызваліць адразу. Ён паказаў Алесю дакумент і растлумачыў, што дзяўчына можа сысці або застацца ў тэатры ўжо вольнай. Потым князь папрасіў унука самога аднесці ёй паперу.
Алесь пабег начнымі калідорамі да актрысы. У яе простым пакоі ён усё яшчэ ўяўляў турму і вогнішча са спектакля. Хлопчык працягнуў ёй скрутак і паабяцаў абараніць яе ад турмы. Яна спачатку ўсміхнулася яго наіўнасці, але, прачытаўшы дакумент, збялела: князь пісаў, што вызваляе яе паводле жадання Алеся.
Актрыса падзякавала хлопчыку і сказала, што ніколі гэтага не забудзе. Алесь, адчуваючы слёзы захаплення і шкадобы, павярнуўся і выбег з пакоя.