Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 17
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Деление пераказу на раздзелы — умоўнае.
Раніцай на сонечнай тэрасе княжацкага дома Алесь запісваў развагі дзеда пра злачынства і пакаранне. Побач за пляценнем сядзела Глебавічна.
Размовы пра ўладу і несправядлівасць
Князь лічыў, што людзі каралі смерцю за тое, што даравала прырода, а найцяжэйшым злачынствам называў здзек з чалавечай душы і цела. Глебавічна пярэчыла, што хлопчыку рана такое чуць, але стары баяўся не дажыць да часу, калі той пасталее.
Алесь зразумеў, што і іх могуць лічыць вінаватымі ў прыгнёце. Дзед пагадзіўся: хоць сам ён нікога не ўдарыў, яго становішча дазваляла яму беспакарана ўдарыць залежнага чалавека. Нават літасцівага пана можа змяніць жорсткі. Князь сказаў унуку:
І таму мы, незалежна ад нашых добрых якасцей, удзельнічаем у адным вялізным злачынстве, імя якому... Расійская імперыя.
Алесь хацеў ведаць, чаму нельга ўсё змяніць. Дзед адказаў, што амаль усіх разбэсцілі ўзнагароды і прывілеі, і перасцярог унука ад спакусы славай і ўладай. Ён казаў, што гісторыю іх радзімы мог бы напісаць кат, які бачыў гібель яе значных людзей. Цар-гармату і цар-звон стары лічыў знакамі марнага гонару: дзеля велізарных, але непрыдатных рэчаў пакутавалі сотні работнікаў.
Алесь прапаноўваў шукаць сяброў і пераконваць людзей, але дзед не верыў у чыстую палітыку: паводле яго, людзі прыслужваліся ўладным, а пасля іх падзення здзекаваліся з іх.
Тэатр, кніга і развітанне з дзедам
Пасля размоў дзед і ўнук аглядалі раскошныя залы і велізарную бібліятэку. Алесь адчуваў, чаму гаспадары аддавалі перавагу меншым, утульным пакоям. Вечарамі ён хадзіў у тэатр і так шчыра плакаў над лёсам герояў, што акцёрам адзін гэты глядач замяняў поўную залу. Праз шмат гадоў славутая актрыса ўспамінала, што ніколі не іграла так, як тады для аднаго невядомага ёй гледача.
Дзед расказаў Алесю пра ўдзельнікаў гуртка, якіх у Пецярбургу прывязалі да слупоў і трымалі пад рулямі, а потым саслалі ў Сібір. Сярод іх быў пісьменнік Фёдар Дастаеўскі. Алесь знайшоў у дзеда часопіс з яго аповесцю «Бедныя людзі» і за два дні прачытаў яе, хоць мова давалася яму цяжка.
Калі прызначаны тэрмін гасцявання скончыўся, абодвум было цяжка расставацца. Дзед, які спачатку мог адштурхнуць унука, цяпер бачыў у ім лепшае ўвасабленне сябе. Ён абяцаў сачыць за яго вучобай і папрасіў прыязджаць па першым слове. Алесь пагадзіўся і ўзяў часопіс, каб паказаць маці.
Адкрыццё ў сямейным архіве
У Загоршчыне Алеся радасна сустрэлі бацькі. Яго маці прачытала аповесць і пайшла шукаць звесткі ў сямейным архіве.
За вячэрай яна сказала, што спасылка магла знявечыць уражлівага пісьменніка. Паводле знойдзеных ёю дакументаў, Дастаеўскі быў іх далёкім сваяком: яго збяднелы род паходзіў ад малодшай галіны Загорскіх і некалі валодаў Дастоевам пад Пінскам. Маці сумавала, што разам з многімі адсечанымі галінамі роду можа загінуць і чалавек, які стаў бы светачам для іншых.
Вяселле ў Кагутоў і сустрэча на рацэ
Перад вяселлем Стафана Кагута Алесь паехаў у Азярышча. Сям’я сустрэла яго з простай любоўю: дзеці паказвалі свае набыткі і любімыя мясціны, а дзед Даніла Кагут вучыў яго песням. Алесь адчуваў блізкасць да гэтага дзеда і лёгкасць яго звыклай мовы.
Напярэдадні вяселля хлопцы паплылі на пазычаных вузкіх чаўнах лавіць рыбу. На беразе яны сустрэлі дзяўчат і салдацкую ўдаву Уладзьку, якія прасілі перавезці іх цераз раку. Алесь упершыню паглядзеў на дзяўчат новымі вачыма. Хлопцы адмаўляліся, жарты пераходзілі з чоўнаў на бераг, пакуль Кандрат ад рогату не перавярнуўся ў ваду. Яго пасадзілі назад, і ўсе паплылі далей.
Апошнім ехаў Андрэй Кагут. Ён заўважыў, што сціплая Галіна засталася на беразе: яна не хацела ісці да парома, дзе мог быць непрыемны ёй Янук Лапата.
Андрэй асцярожна перавёз Галіну, супакоіў яе і не адразу адпусціў: загаварыў пра гарох і песні на яе выселках. Ён сказаў, што Алесь — добры хлопец і таксама любіць песні; магчыма, яны калі-небудзь прыйдуць разам.
Здалёк Алесь назіраў за імі і думаў пра людзей, якія жылі і будуць жыць на тых самых берагах. Калі праз тысячы гадоў нашчадкі забудуць і зблытаюць іх, тым больш трэба любіць тых, каму цяпер не ўсё адно. Хлопец адчуў шчаслівую сувязь з усім жывым, нібы вызваліўся ад улады часу.
Таямніца Алеся і залатыя кветкі
Пасля вяртання да Вежы Алесь пачаў вучыцца ў новага настаўніка, якога знайшоў дзед. Сухарлявы малады чалавек добра выкладаў родную гісторыю, літаратуру і грамадскае права.
Алесю часта снілася, што ён лётаў над зямлёй. Ён спытаў настаўніка, ці не ад вершаў гэта, але той назваў палёты ў сне атавізмам, а вершы — глупствам: бедным, маўляў, патрэбныя настаўнікі і медыкі. Алесь жа думаў пра паэзію як пра пачуццё еднасці з людзьмі і больш не адкрываў свайго ўнутранага свету.
Настаўнік спрачаўся з дзедам пра прыхільнікаў Захаду і славянафілаў, якія супрацьпастаўлялі Расію Захаду. Настаўнік бачыў у адмаўленні старых парадкаў свежую сілу; князь жа прадказваў паўтарэнне старых спрэчак і варожасці. Ён прызнаваў неабходнасць перамен, але не хацеў удзельнічаць у барацьбе, дзе людзі будуць рэзаць адны адных за ідэі.
Напрыканцы жніўня Алесь забрыў у занядбаны куток саду каля ўрвішча кахання. Там яму здалося, што маладая груша сярод спелых пладоў цвіце вялізнымі залатымі кветкамі. Насамрэч праз яе галіны прарос «залаты шар», але хлопец прыняў гэта як першае здзяйсненне немагчымага. Яму здавалася:
Грушы цвілі для яго залатымі агнямі.