Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 20
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Апавядальнік пісаў на гарачым камені ля мора, пад Карадагам. Хвалі абдавалі яго салёнымі пырскамі, а вакол ляжала сухая, патрэсканая зямля.
Дарога ручая да мора
Гледзячы на мора, у якое ўпадаў яго родны Дняпро, апавядальнік параўноўваў рэкі з чалавечымі жыццямі. Адны адразу ведаюць свой шлях, другія доўга яго шукаюць, а некаторыя гінуць, не дасягнуўшы мора.
Ён вырашыў больш не марудзіць з аповедам пра дзяцінства дарагога яму хлопца Алеся. Наперадзе ў таго заставаліся цяжкасці, але пара было хоць здалёк убачыць мэту свайго шляху. Апавядальнік думаў:
Бо, пабачыўшы мора, чалавек перастае быць дзіцем, чалавек робіцца чалавекам.
Такі погляд зрабіў бы шлях хлопца і лягчэйшым, і цяжэйшым. Аднак, на думку апавядальніка, надышоў час яго сталення.
Алесь прывучае Тромба да стрэлаў
У гісторыі, якую пісаў апавядальнік, Алесевы дзед паехаў на губернскі з’езд. За тры дні яго адсутнасці хлопец чытаў пакінутыя яму кнігі пра роды і гербы, а ўдзень займаўся сваім канём.
Конь Тромб баяўся стрэлаў, і Алесь вырашыў адвучыць яго ад страху без прымусу.
Спачатку хлопец ляскаў пугай і пасля кожнага ляскання даваў Тромбу цукар. Гэты гук быў знаёмы каню з выпасу. Потым Алесь разам з пугаю ціха стрэліў халастым зарадам. Конь задрыжаў, а пасля другога стрэлу ўцёк. Але яго ніхто не прывязваў: убачыўшы гаспадара з цукрам, Тромб вярнуўся. Алесь супакоіў яго і праехаў на ім па лузе.
Калі дзед вяртаўся са з’езду, Алесь ужо імчаўся яму насустрач і пераможна страляў у паветра. Тромб больш не ўздрыгваў, хоць яшчэ касавурыў вокам.
Размова пра імя зямлі
Увечары Алесь сядзеў у бібліятэцы з дзедам, старым князем Вежам, і Еўфрасінняй Глебавічнай. Хлопец спытаў пра выбары, і дзед, раззлаваны пасля з’езду, асудзіў дваран, якія не клапаціліся пра сваю зямлю.
Еўфрасіння Глебавічна, якая пляла карункі, папракнула князя за пагарду да людзей.
Потым Алесь спытаў пра незразумелыя словы ў старым царскім тытуле: Вялікая, Малая і Белая Русь. Дзед растлумачыў, што гэта назвы розных земляў. Белай Руссю называлі Прыдняпроўе, Палессе, Міншчыну і землі да Падляшша. Самі яны, паводле князя, называлі сябе прыдняпроўцамі, а старая назва была забытая і забароненая.
Дзед лічыў важнейшым тое, што мясцовае дваранства страціла гонар, а край выміраў. Калі Глебавічна спалохалася яго слоў, князь прывёў прыклады заняпаду гарадоў і паведаміў, што ў Сухадоле за год памерла на 118 чалавек больш, чым нарадзілася.
Алесь успомніў, як бацька ў магільні сказаў, што ў іншых ёсць імя, а ў іх засталіся толькі магілы. Цяпер хлопец запярэчыў гэтым словам:
Імя таксама ёсць, забытае, састарэлае. Але ж ёсць.
Дзед не стаў спрачацца і адправіў унука спаць. Устаючы, Алесь з незвычайным пачуццём пагладзіў ліст з доўгім царскім тытулам.
Вяртанне да мора
Пасля аповеду пра Алеся апавядальнік вярнуўся да ўласнага падарожжа. Увечары ён спускаўся са Святой Гары да бухты. У месячным святле яго цень нагадаў яму пра беднасць і варты жалю лёс людзей, якіх ён апісаў, нягледзячы на іх багацце.
Ідучы міма закінутых каменных будынкаў, ён раптам адчуў шчасце: ён жыў, ішоў пад блакітным месяцам і адзін ведаў, што чакае яго за цяснінай. Неўзабаве яго сустрэлі водар і шум мора, асветленага месяцам.
У наступныя дні і ночы ён жыў морам, нават калі не бачыў яго. Часам, пачуўшы за вокнамі глухі шум, ён уздрыгваў ад адчування восеньскай самоты, але потым успамінаў, што гэта шуміць мора, і яму зноў рабілася цёпла.