Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 8
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Госці прыбываюць на свята
У Загоршчыне святкавалі пастрыжэнне маладога княжыча Алеся Загорскага. Пакуль госці з’язджаліся ў палац, Кірдун на ўзгорку сачыў за дарогай і загадваў страляць з гармат: колькасць стрэлаў залежала ад важнасці прыезджых. Яго злавала, што немец Фельдбаўх добраахвотна стаў побач і заўважаў экіпажы раней за яго.
Але, убачыўшы Алеся на тэрасе, Кірдун пашкадаваў хлопчыка: той мусіў сустракаць і вітаць кожнага госця. Ён падумаў, што Фельдбаўх таксама любіў княжыча, нікому не шкодзіў і, як чалавек без радзімы, заслугоўваў жалю.
Алесь стаміўся ад паклонаў і французскіх прывітанняў. Бацькі стаялі далей і размаўлялі з гасцямі, а француз часам падказваў хлопчыку, як каго сустрэць. Віцэ-губернатар граф Ісленьеве паставіўся да яго ласкава і адразу прайшоў да бацькоў.
Алесь выпадкова ведаў, што кар’еры графа перашкаджала сваяцтва з людзьмі, замешанымі ў даўнім выступленні супраць цара. Дзякуючы выключнаму слыху хлопчык пачуў, як Ісленьеве выказаў надзею, што малады князь будзе падобны да бацькоў. Юры Загорскі адказаў, што спадзяецца на лепшае.
Сярод новых гасцей Алесь заўважыў рухавага Іллю Хаданскага і падумаў, як добра было б уцячы з ім і Мсціславам Маеўскім у лес. Бацька ўбачыў, як сын пакутуе, і папрасіў Мсціслава пастаяць побач. Сябры загаварылі пра мовы: французская гучала паўсюль, польская і руская таксама, а па-беларуску, як называлі яе тады, па-мужыцку, госці амаль не гаварылі.
Мсціслаў спачатку паўтарыў меркаванне, што сялянская мова бедная і грубая. Алесь запярэчыў: паны не саромеюцца яе, калі загадваюць сялянам працаваць. Пасля роздуму Мсціслаў прызнаўся сябру, што мова яму падабаецца і здаецца мяккай:
Мне нават здаецца, што яна мяккая, толькі іхняе вуха не чуе...
Прыезд Клейны і знаёмства дзяцей
У старой карэце прыехала Надзея Клейна з дачкой. Перш чым выйсці самой, яна паклапацілася пра сваіх тоўстых сабак. Юры сустрэў старую з асаблівай сардэчнасцю: калісьці ён выратаваў з вады яе мужа.
Алесю спадабалася яе меладычная беларуская гаворка, а маленькая Ядвіга кранула яго сваёй лагоднасцю. З карэты выйшаў і чарнаскуры хлопчык, якога Клейне прывезлі ў падарунак. Старая не ведала, навошта ён ёй, але не хацела адмовіцца ад падарунка. Пераканаўшыся, што чарнаскурыя таксама могуць быць святымі, яна вырашыла ахрысціць хлопчыка, назваць Янкам і, магчыма, узяць у прыёмныя дзеці.
Клейна пахваліла шчыры позірк Алеся і ўгаварыла бацькоў адпусціць дзяцей гуляць, папрасіўшы не крыўдзіць Янку. У парку Ядвіга расказала, што два яе старэйшыя браты загінулі на вайне, а пра лёс трэцяга ёй не кажуць. Алесь паабяцаў, што хлопцы не будуць яе крыўдзіць і абароняць ад сабак.
Янка ўспомніў вогнішчы і жаночыя рукі на радзіме, напад гандляроў рабамі і забітага Кемізі, якога лічыў братам. Пасля палонных везлі морам, трымалі ў пячоры ў Мангапвані, а пазней Янку зноў прадалі ў вялікім горадзе. На пытанне Мсціслава хлопчык адказаў, што яго колер скуры не змываецца. Алесь не палічыў гэта бядой.
Вестка пра расстрэл і адсутнасць Вежы
Пачуўшы чатыры гарматныя стрэлы, Алесь вярнуўся з дзецьмі да палаца. На тэрасе жандарскі паручнік Мусатаў паведаміў Ісленьеву, што ў Півошчах, вёсцы пана Кроера, адбыўся бунт. Сялян не ўгаварылі, у іх стралялі, былі параненыя.
Уражаны граф закрычаў на паручніка, а потым загадаў узяць да параненых лекара. Ён таксама запатрабаваў, каб Мусатаў нікому не казаў пра сустрэчу з ім. Клейна назвала Кроера, траюраднага брата Антаніды Загорскай, віноўнікам бяды. Калі Алесь спытаў, у каго стралялі, бацька сказаў, што салдаты практыкаваліся на стрэльбішчы, і адаслаў сына.
Бацькі хацелі паведаміць гасцям пра трагедыю, але Клейна пераканала іх не псаваць невінаватаму хлопцу свята. Яна параіла ім несці цяжар у душы і святкаваць, каб сын ніколі не стаў такім, як жорсткі сваяк.
Другі вершнік, які прыехаў разам з Мусатавым, быў Кандраці, лясны даглядчык і малочны брат старога Вежы. Ён перадаў прабачэнні гаспадара: той нібыта не мог прыехаць праз падагру, але пасылаў падарункі і благаславенне. Пад роспытамі Кандраці прызнаўся, што Вежа назваў гасцей халуямі.
Юры прапанаваў Кандрацію заняць месца Вежы за сталом, але вольнаадпушчанік адмовіўся, баючыся пашкодзіць гонару сям’і. Клейна ўзяла яго пад руку і павяла між гасцей, каб падражніць іх. Яна пагадзілася з Вежам: шляхта маўчала, калі ў яе адбіралі вольнасць і зямлю. Шакаваныя госці апускалі вочы пад яе позіркам.
Знаёмства з Раўбічамі і пачатак балю
У танцавальнай зале бацька пазнаёміў Алеся з суседзямі Раўбічамі. Яраслава Раўбіча вясковыя дзеці лічылі чараўніком, і Алесь пабойваўся ягонага суровага твару і халодных вачэй. Хлопчык усё ж вытрымаў яго пільны позірк. Раўбіч усміхнуўся і сказаў Юрыю, што з сына вырасце сапраўдны князь, а не чужая цацка.
Жонка Раўбіча Эвеліна пазнаёміла Алеся з сынам Франсам і дачкой Міхалінай, або Майкай. Дзяўчынка насмешліва назвала імя Алеся сялянскім; ён адказаў ёй тым жа і вытрымаў яе позірк, пакуль яна не адвярнулася.
Аркестр выканаў напісаную на свята прыгонным капельмайстрам Вежы «Курганную шыпшыну». Грозная і сумная музыка глыбока ўразіла Алеся і Раўбіча. Бацька абвясціў, што яна прызначалася сыну, а госці павінны весяліцца. На першы танец Алесь нечакана для сябе выбраў Майку.
Сварка і прымірэнне каля стаўка
На балі Майка то шукала ўвагі Алеся, то дражніла яго і насміхалася з сялянскай мовы. Раззлаваны хлопчык аднойчы запрасіў на танец Ядвігу, якая вельмі ўзрадавалася. У перапынку Майка знайшла Алеся на верандзе і прапанавала пайсці ў парк.
Каля асветленага месяцам стаўка Алесь расказаў, як сялянскія дзеці ловяць рыбу. Майка пагрэбавала яго аповедам і беларускімі словамі. Алесь раззлаваўся, а калі захацеў вярнуцца, яна адмовілася ісці і ўзлезла на вярбу. На яго папярэджанні дзяўчынка адказала насмешлівай песенькай пра няўмелае медзведзяня.
Алесь назваў яе злой і дрэнна выхаванай і пайшоў прэч, але сук пад Майкай зламаўся. Хлопчык кінуўся назад і выцягнуў яе, параніўшы руку. Калі замест падзякі яна зноў пасмяялася з яго, Алесь ударыў яе па мяккім месцы.
Здзіўленая Майка сказала, што яе ніколі не білі, а потым нечакана загаварыла па-беларуску. Яна прызналася, што бацька размаўляе з ёй так без гасцей, а перад Алесем яна проста прыкідвалася. Дзяўчынка паабяцала больш не спяваць крыўднай песні і папрасіла прабачэння.
О, прабач, прабач, Алесь,— уздыхнула, як усхліпнула, яна.— Я ніколі больш не буду так.
Убачыўшы кроў на яго запясці, Майка разарвала мантылью і зрабіла павязку. Па дарозе да палаца яна папрасіла Алеся менш танцаваць з Ядвігай, і ён пагадзіўся. Пасля феерверка Майка села побач з ім за сталом, але, заўважыўшы засмучэнне Ядвігі, пасадзіла і яе каля Алеся. Франс і Мсціслаў таксама весялілі дзяўчынку.
Падслуханая споведзь графа
Пасля вячэры дзеці гулялі ў хованкі. Шукаючы сяброў у цёмных пакоях, Алесь пачуў ля фантана галасы бацькі і Ісленьева. Ён зразумеў, што падслухоўваць нядобра, і пачаў адступаць, але словы графа затрымалі яго.
Ісленьеве пакутаваў ад думкі, што служба ўладзе несумяшчальная з сумленнасцю. Ён успамінаў гарачую маладосць, сяброў-вальнадумцаў, у тым ліку Рылеева, і іх выступленне, пасля якога адных пакаралі смерцю або саслалі, а іншыя зрабілі кар’еру. Асабліва горка ён асуджаў графа Мураўёва, які ў маладосці належаў да іх кола, а цяпер служыў уладзе.
Няма горшай свінні, чым адступнік.
Бацька спрабаваў супакоіць графа, але той казаў пра здраду былым ідэалам і пра загубленую радзіму. Спалоханы Алесь ціха выйшаў. Ён ішоў праз цемру да святла, дзе яго чакалі Майка і сябры, але ў вушах яшчэ гучалі словы графа: «Змрок! Змрок!»