Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 9
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Деление пераказу на раздзелы — умоўнае.
Пан парушае сялянскі звычай
Вялікая прыдняпроўская вёска Півошчы жыла пераважна з рыбалоўства і возніцтва: добрай зямлі тут было мала. Яе жыхарам было лягчэй, чым сялянам суседняй Кроераўшчыны, якія працавалі на ўрадлівай зямлі пана Канстанціна Кроера.
Паводле даўняга мясцовага звычаю сяляне адбывалі два дні паншчыны на тыдзень, а за дадатковую тэрміновую працу — згон — атрымлівалі плату. Нават пры такім парадку нормы былі цяжкія, а рэкруцкія наборы пагражалі сем’ям стратай карміцеля. Ламаць звычай было небяспечна: сяляне маглі адпомсціць пану.
Кроер, растраціўшы грошы ў Пецярбурзе і за мяжой, пачаў папраўляць справы за кошт сялян. Спачатку ён перастаў залічваць вознікам дарогу назад і скараціў абед, а потым увёў трэці дзень паншчыны. Тых, хто пратэставаў, адлупцавалі. Пасля падпалу панскай адрыны Кроер завёў ваўкарэзаў і прывёз дзесяць татар-вартаўнікоў. Суседзі спрабавалі яго ўразуміць, але дарэмна.
Адмова плаціць за згон
Пасля страшнага граду, які знішчыў жыта ў наваколлі, сялянам пагражаў голад. На палях Кроера ўраджай захаваўся, і пан склікаў півошчынцаў на згон. За тры дні яны сабралі жыта, спадзеючыся зарабіць грошы на хлеб да вясны. Аднак увечары трэцяга дня аконам абвясціў пад вясковым дубам, што платы не будзе.
Калі людзі змоўклі, аконам прапанаваў па пяць капеек на дзень. Найстарэйшы вясковец Янка Губа адмовіўся ад такой падачкі і заявіў, што без звычайнай платы на згон больш ніхто не пойдзе.
— Мы не жабракі, каб нам замазвалі глотку шасцю фунтамі ў дзень. Мы не па дварах просім, мы просім сваё, спрадвеку ўсталяванае.
Аконам стаў пагражаць сялянам зброяй. Тады наперад выйшаў Корчак, які толькі вярнуўся з працы з віламі ў руках.
Корчак папярэдзіў, што пад прымусам добрай працы пан не атрымае. Аконам назваў выступоўцаў зачыншчыкамі і дастаў кніжку, каб запісаць іх. Людзі запратэставалі, а ён прыгразіў Губу Сібірру. Стары паказаў яму дулю, і аконам ударыў яго. Абураны Корчак кінуў вілы, якія ўваткнуліся ў зямлю паміж нагамі аконама. Той уцёк верхам.
Помста і стрэлы пад дубам
Спачатку людзі радаваліся сваёй смеласці, але ўспамін пра адабраны заробак зноў распаліў крыўду. Натоўп пайшоў з паходнямі да панскага збожжа: старэйшыя палілі сцірты, моладзь — складзеныя ў полі снапы. Ніхто не ўзяў сабе ніводнага снапа. Вярнуўшыся, півошчынцы сталі чакаць наступстваў.
Неўзабаве да вёскі наблізіліся дзесяць вартаўнікоў з паручнікам Мусатавым. Корчак пераканаў аднавяскоўцаў не разбягацца.
Аконам прасіў Мусатава прывесці дапамогу, але паручнік хацеў сам здушыць бунт і праславіцца. Ён паслаў аконама па падмогу, разлічваючы скончыць справу да яе прыбыцця. Пад дубам Мусатаў запатрабаваў аддаць сялянскае збожжа за спаленае і назаўтра выйсці на згон. Ён наўмысна раз’юшыў натоўп, каб потым прымусіць яго скарыцца стрэламі ў паветра.
Аднак людзі з камянямі ў руках рушылі на атрад. Селянін Васіль Гарлач крычаў, што страляць не будуць, бо на людзях крыжы. Мусатаў загадаў даць залп. Натоўп кінуўся ўцякаць; Корчак, паранены пад ключыцай, спрабаваў яго спыніць. Губа таксама быў паранены ў руку.
— Браткі, куды ж вы?! Браткі, апамятайцеся!
Другога залпу не спатрэбілася. Корчак таксама пабег, але ў іншы бок, разлічваючы схавацца ў чароце каля старыка.
Сховішча для Корчака
Пераплыўшы старык, Корчак доўга ішоў лугамі і чаротам. Боль і страта крыві аслаблялі яго, але злосць давала сілы рухацца. Ён успомніў сваяка Цыпрука Лапату з Азярышча і вырашыў перабрацца да яго праз Дняпро.
Лапата, вяртаючыся па рацэ дадому, выпадкова ўбачыў чалавека, які поўз да вады, і ледзь пазнаў Корчака.
Лапата ўжо ведаў пра бунт і разумеў, што ўцекачоў будуць шукаць у сваякоў. Уначы ён перавёз Корчака праз Дняпро, перавязаў яму рану і разам з сынам павёз на лясны млын жончынага дзядзькі Грыня Паківача. Той ведаў зёлкі, а людзі пазбягалі яго млына праз славу ведзьмара.
Вёска спала, калі Лапата выязджаў. Ён не ведаў, што суседзі Кагуты якраз вырашылі праз некалькі дзён везці сваё першае збожжа на той самы млын.