Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 11
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Абуджэнне каля млына
Паранены селянін Корчак ачнуўся пасля трызнення ў цёмным памяшканні з сушанымі травамі пад столлю. Ён ледзь мог рухацца і ўспомніў страляніну ў Півошчах ды цяжкую дарогу пасля яе.
Жанчына дала яму лекавае пітво. Калі ў вачах праяснела, Корчак зразумеў, што ляжыць у пустым зімоўніку для пчол каля млына. Побач з жанчынай сядзеў худы мужчына ў белым, з пранізлівымі бурштынавымі вачыма. Ён назваўся млынаром Грынём Паківачам і сказаў, што параненага прывёз Лапата.
Жанчыну ў чорным звалі Мартай. Яна клапацілася пра параненага і стрымлівала рэзкага на язык млынара.
Паківач паведаміў, што ад бруднай вады ў ране пачалося цяжкае запаленне. Ён лаяў Корчака за няўдалы бунт: сяляне разам выступілі супраць паноў, але пры небяспецы разбегліся, бо кожны клапаціўся толькі пра сябе. Самому Корчаку млынар закінуў, што і новыя паны з мужыкоў маглі б прыгнятаць людзей яшчэ горш.
Марта папрасіла не злаваць хворага і зняла павязку. Рана выглядала лепш, хоць небяспека яшчэ не мінула. Млынар паклаў на яе плесень з хлебнай рошчыны: ужо тры тыдні яны не пяклі хлеба, і на рошчыне яна паспела вырасці.
Весткі з Півошчаў і адмова ад уцёкаў
Пах рошчыны нагадаў Корчаку жонку, дзяцей і памерлую маці. Ён успомніў, як у маленстве нюхаў цеста ў дзяжы, калі маці збіралася пячы хлеб. Пах даў яму надзею на выздараўленне: ён верыў хлебу, дзеля якога людзі працавалі і за які ў Півошчах пралілася кроў.
На пытанне Корчака пра Півошчы Паківач адказаў, што віцэ-губернатар абараніў сялян ад арышту, хоць некаторых адлупцавалі. Губернатар Гамалея выклікаў пана Кроера ў Магілёў і, відаць, насварыўся на яго за тое, як развіваліся падзеі. Кроер вярнуўся злосны.
Затое ўсю віну за выступленне ўскладалі на зніклага Корчака. Сведкі паказалі, што ён кінуў вілы і заклікаў людзей не ўцякаць. Корчак ведаў, што кінуў вілы наўмысна міма, але разумеў: яму не павераць. Ён ужо не мог разлічваць на спакойнае жыццё дома.
Паківач паабяцаў не выдаваць параненага і прапанаваў пасля выздараўлення пайсці на Ветку да старавераў, якія хавалі ўцекачоў, а адтуль — яшчэ далей. Але Корчак не хацеў пакідаць родную зямлю. Ён сказаў млынару:
Не,— сказаў ён урэшце.— Я не пайду... Тут мая зямля... Мой хлеб... Я не павінен пакідаць яго,
Паківач згадзіўся пакуль трымаць яго ў сябе, пакуль ніхто не даведаўся пра схованку.
Нечаканыя наведнікі
Неўзабаве дзверы зімоўніка адчыніліся. Корчак не расплюшчыў вачэй: ён падумаў, што па яго прыйшлі, а абараніцца ён не мог. Але гэта прыехаў малоць збожжа Міхал Кагут з сынамі-блізнюкамі Кандратам і Андрэем.
Грынь хутка вывеў наведнікаў і ўзяўся за памол. Усе працавалі моўчкі, а шум млына супакоіў Корчака: значыць, прыйшлі не па яго. Калі хлопцы адышлі да воза, Паківач спытаў Міхала, ці бачыў той параненага. Кагут адказаў, што ні ён, ні дзеці нічога не бачылі.
Млынар настойваў, жадаючы ведаць, ці можна яму давяраць. Нарэшце ён проста спытаў, ці данясе Кагут. Міхал адказаў:
Не,— сказаў ён.— Не данясу.
Калі госці з'ехалі, Паківач усё ж вырашыў перанесці Корчака ў будан каля лясной пасекі: Кагуту ён верыў, але іншы наведнік мог знайсці параненага.
Рашэнне Корчака
Вярнуўшыся ў зімоўнік, Паківач пачуў ад Марты, што Корчак непрытомны. Насамрэч той маўчаў, бо хацеў застацца са сваімі думкамі. Ён разважаў, што страляніну пачаў Кроер, а скончыў паручнік, але караюць за яе яго аднаго.
Несправядлівасць зямнога суда навяла Корчака на небяспечную думку: калі іншыя могуць судзіць, чаму не судзіць яму самому? Ён вырашыў забіць усіх, хто страляў сялянам у спіны, і так заступіцца за свой народ і сваю праўду. Людзей, якія не дапамагалі хлебу расці, а глумілі зямлю, ён лічыў ваўкамі.
А з ваўкамі — па-воўчы...