Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 12
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Сустрэча з пастухом
Адным цёплым жнівеньскім вечарам дзеці выйшлі з двара Кагутоў. На вясковай вуліцы яны сустрэлі азярышчанскага пастуха Даньку, які ішоў на вячэру і граў на берасцяной трубе.
Данька жартам затрубіў у вуха Кандрату. Янька, якая баялася кароў і сядзела на закарках Андрэя, папракнула пастуха. Той паабяцаў больш не палохаць дзяцей і пачаставаў іх буйнымі ляснымі яблыкамі-дзічкамі.
Данька даведаўся, што дзеці запрошаныя да паніча Загорскага і нясуць яму гасцінцы. Ён параіў трымацца з годнасцю. Андрэй сказаў, што яны застануцца ў Загорскага начаваць, але пра сапраўдную задуму прамаўчаў.
Таемная дарога ў парк
За вёскай Андрэй прызнаўся спадарожнікам, што хоча спачатку зайсці ў Раўбічаў парк і праверыць чуткі пра чараўніцтва, цмокаў і балотных паноў. Ён узяў з дому свянцоную ваду на выпадак небяспекі. Дзецям было страшна, але яны не адмовіліся ад задумы.
Пасля заходу сонца яны звярнулі з дарогі на Загоршчыну, перайшлі рэчку ўброд і рушылі праз лугі. Над далёкім паркам, як і падчас ранейшага майскага начлегу, гарэў адзінокі агеньчык. Блізняты ішлі наперадзе, гатовыя першымі сустрэць бяду.
Кандрат знайшоў у жалезнай агароджы месца, дзе быў выламаны прут. Дзеці пералезлі ў парк і каля зламанай бярозы ўбачылі царкву, панскі дом і возера. Яны абмінулі царкву і падышлі да старой камяніцы — вежы, якая калісьці служыла гаспадарам прытулкам падчас войнаў.
Агонь у камяніцы і чорны коннік
Сіні агеньчык свяціўся ў верхнім акне камяніцы. Пакуль дзеці абыходзілі будынак у пошуках дзвярэй, яны пачулі стук жалеза і адчулі пах серы. Праз закратаванае акно сутарэння хлопцы ўбачылі чатырох бледных людзей каля горна. Паўлюк застаўся з Янькай у хмызах.
Адзін чалавек грэў нешта на агні, другі працаваў над металічнай паласой, а двое іншых выпрабоўвалі палосы ўдарамі. Калі адна з іх зламалася, полымя раптам успыхнула, і чалавек каля горна пераможна ўскінуў рукі. Хлопцы ў жаху ўцяклі за рог. Андрэй вырашыў, што ў сутарэнні некага выклікалі.
Сіні агонь тым часам згас. Дзеці расчараваліся, што не паспелі даведацца пра яго больш, і рушылі далей вакол возера. Сонную Яньку прывязалі Андрэевай світкай да спіны Кандрата. Кандрат спытаў, ці прыйдуць яны сюды яшчэ, і Андрэй адказаў:
— Прыйдзем,— падумаўшы, адказаў Андрэй.— Трэба прыйсці.
У гушчары яны выйшлі да дзіўнага будынка за частаколам, упрыгожаным конскімі чарапамі. Дзеці не ведалі, што гэта Раўбічава лазня. Неўзабаве да яе пад'ехаў знаёмы ім вусаты коннік у чорным плашчы і тройчы пастукаў руляй стрэльбы ў браму. Спалоханыя дзеці ўцяклі і апамяталіся толькі на дарозе недалёка ад Загоршчыны.
Размова Раўбіча з Чорным Войнам
У лазні конніка сустрэў гаспадар маёнтка Раўбіч.
Коннікам быў Багдан Чорны Война. Ён паклаў пісталет пад стол і растлумачыў, што не баіцца гаспадара, але сцеражэцца. Раўбіч пачаставаў яго ежай.
Война нагадаў, што Раўбіч калісьці падабраў яго параненага пасля перастрэлкі з паліцыяй і выходзіў. Гаспадар адказаў, што тады не ведаў, каго ратуе: ён меў свае рахункі з паліцыяй і лічыў несправядлівым напад шасцярых на аднаго. Пры гэтым Раўбіч не хаваў, што папярэдзіць улады пра з'яўленне Войны, бо мае што берагчы.
Раўбіч параіў Войну год-два перачакаць у сховішчы: надыходзіў час, калі той спатрэбіцца жывым. Война адмовіўся. Ён не давяраў сябрам, баяўся здрады і лічыў, што пасля адпачынку ўжо не здолее вярнуцца да сваёй барацьбы.
Война ўспомніў паўстанне 1830 года, у якім удзельнічаў дзевятнаццацігадовым юнаком. Ён верыў у вызваленне і ў людзей, але пасля паражэння ўбачыў, што начальнікі здрадзілі, а былыя сябры спалохаліся і вярнуліся да звычайнага жыцця. Тады Война вырашыў працягваць супраціў адзін:
— Я быў малады і гарачы. Адзін дык адзін. І я вырашыў: паўстанне будзе жыць, пакуль буду жыць я. Павінна ж быць праўда!
Дваццаць гадоў ён жыў у небяспецы, лічачы кожны свой стрэл працягам паўстання. Часам яму хацелася спакойнага жыцця: ён любіў дзяцей і здалёк назіраў за імі. Але спыніцца Война не мог і таму адмовіўся чакаць разам з Раўбічам. Гаспадар пакінуў стомленага госця адпачываць.