Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 13
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Зборы і бацькава абяцанне
Раніцай у жніўні каля загорскага дома дзеці збіраліся самі паехаць да старога гарадзішча. Коней і брычку рыхтавалі пад наглядам Логвіна, які радаваўся, што яму не давядзецца ехаць. Алесь агледзеў кавалькаду і зноў адчуў шчасце, якое перапаўняла яго другі дзень.
Алесева маці Антаніда ў гэтыя дні прыхварэла і замкнулася ў пакоях. Яе засмучалі першыя прыкметы восені і асабліва паляванне, да якога рыхтаваўся муж. Яна шкадавала птушак, але не магла ўтрымаць Юрыя ад стрэльбы. З бацькам жа дзецям было лёгка: ён жартаваў з імі і дазволіў паездку без дарослых.
Напярэдадні ўвечары Юрый адхіліў жаданне гувернёра Фельдбаўха суправаджаць дзяцей, нагадаўшы яму пра падрыхтоўку феерверку ў Хаданскіх. Калі немец пайшоў, Алесь папрасіў бацьку адпусціць Кагутоў з прыгону і даць адукацыю таму з іхніх дзяцей, хто захоча вучыцца. Хлопчыку было сорамна, што сябры мусяць прыходзіць да яго па загадзе.
Юрый запярэчыў, што разам з воляй на людзей упадзе адказнасць за іхні лёс, але паважліва паставіўся да перакананняў сына. Ён паабяцаў праз два тыдні паехаць у Сухадол і аформіць вызваленне. На яго пытанне, ці не пакінуць Алеся вольныя Кагуты, хлопчык адказаў, што гэта будзе іхняе права.
Бацька таксама сумняваўся, ці прынясе людзям веданне шчасце: сам ён бачыў у свеце шмат жаху і пагрозу агульнай пагібелі. Але на пытанне сына прызнаў, што для яго самога не пажадаў бы простага жыцця без адукацыі. Алесь адказаў бацьку:
— Дык не жадай тады і ім.
Цяпер, перад ад’ездам, Алесь быў упэўнены, што паступіў правільна. Ён сеў на Ургу, і кавалькада рушыла.
Дарога праз лугі да замка
У брычцы ехалі Майка, дачка Раўбіча, і сялянская дзяўчынка Яня; побач з імі сеў Мсціслаў. Майку здзівіла, што хлопцы прызнавалі Алеся сваім правадыром. Яня, у сям’і якой ён жыў, расказала, як ён абараніў яе ад бычка.
Майка падзякавала Алесю за паездку без дарослых. Блізняты Андрэй і Кандрат заўважылі іхнюю блізкасць, але не сказалі Алесю пра свае начныя прыгоды ў парку яе бацькі: Майка ім падабалася.
За паркам хлопцы насіліся на конях, а на лугах уздоўж Папараці Кандрат зрабіў са сцябла пісталет і жартаўліва напаў на брычку ў ролі Ваўкалакі. Андрэй і Мсціслаў спявалі пра яго: у адной з песень бацька аплакваў сына, які пайшоў адбіваць валоў і не вярнуўся. Дзецям было шкада бацькі, але іх вабіла воля ў лесе.
На верасовых пагорках яны ўбачылі ў тумане белую вясёлку. Калі яна знікла, Андрэй паабяцаў Майцы ўзнагароду, і на росных павуцінках заззяла другая вясёлка. Далей паказаліся тры вежы і рэшткі муроў старога замка.
Дзеці перайшлі Папараць і палезлі па руінах. Алесь, Майка і Андрэй падняліся на вежу, адкуль былі відаць рака, лугі і лясы. Алесь расказаў, што некалі замак узялі мужыкі, а Андрэй адказаў, што сяляне не зломкі. Калі яго паклікалі ўніз, Алесь і Майка засталіся ўдвух. Яна спытала, ці атрымаў ён медальён; ён пацвердзіў і прапанаваў:
— Вельмі... І... ведаеш што, давай будзем, як брат і сястра.
Майка згадзілася, і яны паабяцалі застацца братам і сястрой на ўсё жыццё.
Небяспечная сустрэча і крыніца
Пасля снедання Андрэй прапанаваў паехаць у лес да млынара, якога лічылі ведзьмаром, — Грыня Паківача. Але Паўлюк заўважыў лясны ставок, і дзеці вырашылі адпачыць там. Алесь, Майка і Яня пайшлі шукаць, адкуль у ставок цячэ вада.
Яны падымаліся ўздоўж ручая па цёмным яры, калі з лежкі з грукатам выскачыў дзік. Спалоханыя дзеці пайшлі далей і не заўважылі на валуне над сабой Корчака і Грыня Паківача.
Корчак пазнаў у адным з дзяцей траюраднага пляменніка Кроера і са злосцю загаварыў пра панянят. Паківач спалохаўся: з імі была сялянская дзяўчынка, ды і самі яны ні ў чым не вінаватыя. Ён параіў Корчаку пазбавіцца злосці, але той адказаў:
— Залішняй злосці не бывае,— сказаў Корчак.— Хадзем адсюль.
Мужчыны зніклі ў зарасцях. Дзеці ж знайшлі ў глыбіні яра крыніцу: з яе дна білі пясчаныя фантанчыкі, а побач маленькая крынічка выпускала бурбалкі. Майка назвала яе бацькам вады, Алесь параўнаў з вытокам Дняпра, а Яня сказала, што гэта жывая вада.
Яня апусцілася на калені і прапанавала сябрам напіцца, каб жыць сто гадоў. Усе трое доўга пілі сцюдзёную ваду, а паміж іхніх галоў на дно крыніцы падаў адзіны сонечны прамень.