Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 14
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Запрашэнне дзеда
Пасля ад’езду гасцей Алесь застаўся дома адзін і сумаваў па шчаслівых днях. У сярэдзіне жніўня бацькі паведамілі яму, што дзед кліча яго да сябе без іх.
Дзед пісаў, што стаміўся ад людзей, але хоча паказаць унуку будучую спадчыну. Маці Алeся Антаніда палічыла, што стары не любіць яе і не хоча бачыць яе мужа Юрыя праз Кроера. Юрый абараніў жонку і назваў бацькавы паводзіны капрызам.
Алесь адмовіўся ехаць: яго абурыла, што дарослыя не спыталі ягонай згоды. Тады бацька нагадаў пра звычай Загорскіх: хлопец, прызнаны дарослым, адзін адпраўляўся ў падарожжа. Юрый паабяцаў даслаць Логвіна з канём да Доўгай Кручы, каб сын мог вярнуцца, калі дзед паспрабуе яго затрымаць.
Словы бацькі закранулі гонар Алеся. Ён вырашыў паехаць на адзін дзень і ўзяць з сабой Алму. На досвітку хлопчык вырушыў на кабыле Касюньцы, узброены стрэльбай і кордам; сабака сядзела на сядле. Дарога ішла праз палі, палітыя потам і крывёю сялян.
Каханне і страта Акіма
Далей аповед вяртаўся да жыцця Алесевага прадзеда Акіма Загорскага, які нарадзіўся ў 1739 годзе. Багаты і прыгожы магнат пагарджаў шляхецкімі палітычнымі сваркамі. Ён закахаўся ў дзяўчыну, абяцаную манастыру, перамог супраціў звычаяў і ўладаў і ажаніўся з ёю.
Праз пяць гадоў у іх нарадзіўся сын Даніла. Гэта адбылося ў 1772 годзе, калі пасля першага падзелу Польшчы Расія далучыла Прыдняпроўе. Акім падарыў немаўляці Вежу, сямейны дыямент і золата, але праз два гады ягоная жонка памерла. Удавец замкнуўся ў Загоршчыне і прысвяціў сябе выхаванню сына.
Паводле сямейнай легенды, Акім сустрэў імператрыцу Екацярыну ў Полацку, куды яго паслалі прадстаўніком дваранства. Яе прывабілі ягоная прыгажосць, простасць і абыякавасць да ўзнагарод. Падчас падарожжа ён зладзіў для яе спакойны адпачынак у шатрах на беразе Дняпра, і яна запрасіла яго да сябе ўвечары.
Праз дзесяць гадоў яны зноў сустрэліся ля Дняпра. Екацярына адмовілася ад падараванага Акімам табуна, але прыняла кветкі ад трынаццацігадовага Данілы. Калі імператрыца сказала, што хлопец некалі пойдзе супраць яе з шабляй, ён зламаў свой кінжал. Для сына Акім прыняў ад яе паўднёвыя землі, хоць раней нічога не папрасіў для сябе.
Акім памёр, калі сын ужо вырас. Апошнім ягоным словам быў «палын». Даніла паведаміў пра смерць Екацярыне, і яна даслала вялікую малахітавую глыбу, падобную колерам да палыну. Помнік паставілі каля маўзалея, дзе Акім быў пахаваны разам з жонкай.
Данілава справядлівасць і сямейнае шчасце
Даніла вырас чалавекам супярэчлівым: любіў свабоду і пагарджаў рабалепствам, але заставаўся магутным уладальнікам прыгонных. Яшчэ пры жыцці бацькі ён выступіў супраць памешчыкаў, якія дамагліся права аддаваць у салдаты сваіх прыдняпроўскіх сялян замест сялян з іншых маёнткаў. На дуэлях Даніла забіў траіх з іх, і несправядлівую практыку спынілі.
Пасля смерці бацькі самотны Даніла выпадкова трапіў у дом небагатага двараніна Багданоўскага, закахаўся ў яго дачку Ксені і праз тыдзень ажаніўся.
Ксені лічыла цялеснае каханне грахом. У іх нарадзілася дачка, а Даніла служыў суддзёй, пакуль пасля ўступлення на прастол Паўла не пакінуў службу. Ён адкрыта пагарджаў новым імператарам; данос мог прывесці яго ў Сібір, але Паўла забілі. Пазней Даніла прадаў паўднёвыя землі і пашырыў свой маёнтак у Вежы.
Калі на паляванні вяпрук цяжка параніў Данілу, Ксені зразумела, як моцна яго кахала. Яна малілася за мужа, а ў роспачы нават адраклася ад Бога, калі той не ўратуе яго. Даніла ачуняў, пакінуў паляванне, і муж з жонкай пражылі шчаслівы год. У іх нарадзіўся сын Юрый.
Смерць Ксені і напад на манастыр
Неўзабаве салдаты арыштавалі бацьку і братоў Ксені за ўдзел у змове. Яна ўбачыла ў гэтым пакаранне за сваё адрачэнне. Даніла з дапамогай сувязяў і хабараў дамогся іх вызвалення, але Ксені палічыла гэта толькі папярэджаннем Бога. У яе пачалася гарачка, і яна памерла.
Перад смерцю Ксені сказала мужу, што ўдзячная Богу за два гады іх кахання, нават калі за гэта ёй давядзецца трапіць у пекла. Даніла не мог зразумець, за што караць жанчыну, якая нікому не зрабіла зла. У роспачы ён кінуў сякеру ў сямейны абраз, загадаў забіць малельню і выслаў святароў далей ад сябе.
Ён ненавідзеў і ўладу, чые арышты, як яму здавалася, звялі Ксені ў магілу. Дачку ён песціў, але мала цікавіўся яе жыццём. Калі яна ўцякла з афіцэрам і яны схаваліся ў Ліпіцкім манастыры, Даніла сабраў шэсцьсот узброеных людзей і прывёў іх да манастыра.
Манахі не аддалі маладых і стрэлілі з гарматы. Даніла загадаў абстраляць сцены і падпаліць дахі; пасля падзення вежы яго людзі ўварваліся ў манастыр, зняважылі манахаў і вывезлі дачку з мужам. На зваротным шляху яны спыніліся ў каталіцкім кляштары і выпілі ягоныя віны.
Дома Даніла спачатку загадаў кінуць зяця да свойскага мядзведзя, але той толькі аблізаў юнака. Потым Даніла пагаварыў з ім і, хоць дараваў яго смеласць, запатрабаваў пакінуць вайсковую службу і перайсці ва ўніяцтва. Маладым ён даў пасаг, але дачцэ забараніў вяртацца. Сам Даніла чакаў расплаты за напад і ўмацаваў Вежу, каб не дацца ўладам жывым.
Вайна і пастка для рэвізора
У чэрвені 1812 года Напалеон перайшоў Нёман, і ўладам стала не да справы Загорскага. Частка мясцовага дваранства прапанавала Данілу ўзначаліць узброены выступ на баку французаў. Ён адмовіўся: лічыў, што Напалеон выкарыстоўвае дваран у сваіх інтарэсах, а народ, які цярпеў ад французскага войска, не падтрымае іх. Даніла сказаў пасланцам:
Але супраць народа я не пайду...
Данілу таксама абурала, што Напалеон не адмяніў прыгон. Пасля адступлення французаў з Пецярбурга прыехаў генерал-ад’ютант Баранаў расследаваць напад на манастыр. Загорскі паказаў яму ўмацаванні і каштоўную калекцыю, якой пагражаў выбух, а потым прапанаваў у падарунак антычную статую фаўна.
Баранаў баяўся, што падарунак будзе выглядаць хабарам, і сеў гуляць з гаспадаром у карты, спадзеючыся прайграць яму грошы за статую. Але Даніла наўмысна прайграў родавы маёнтак, а пасля выкупіў яго за грошы пад распіску. Так ён звязаў рэвізора з сабой. Баранаў паведаміў у Пецярбург, што манастыр, магчыма, спалілі французы і справу трэба забыць.
Самота старога Данілы
Перамога не прынесла Данілу радасці: яму было брыдка ад продажнасці свету. Ён запісаў Загоршчыну на сына, паклаў грошы за мяжой і пусціўся ў разгул. Потым з некалькімі сябрамі замкнуўся ў маёнтку сярод музыкі, мастацтва і забаў, але і гэта не запоўніла пустаты.
Сябры паступова паміралі; смерць дачкі прынесла яму тугу і раскаянне. Канчаткова ён страціў веру ва ўлады, калі царскія войскі стралялі ў сумленных людзей, блізкіх яму духам. Ад сына Даніла аддаліўся, бо нявестка зноў завяла ў Загоршчыне святара.
Калі нарадзіўся другі ўнук, стары загадаў хрысціць яго ў касцёле і назваць Вацлавам: ён хацеў, каб два браты розных веравызнанняў не паўтаралі рэлігійнай варожасці дарослых. Але і гэта не змяніла ягонага жыцця. Самотны сярод паркаў, скульптур і музыкі, Даніла старэў і ўсё больш не любіў людзей. Менавіта да яго цяпер ехаў Алесь.