Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 15
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Прыезд да дзедавага палаца
Алесь ехаў на кабылцы Касюньцы ўздоўж Дняпра, міма Доўгай Кручы з чырвонай гліны. За разлівам ён убачыў вялікі парк і палац на ўзгорку.
Ён уехаў праз адчыненую браму ў цяністую алею. З ім быў сабака Алма, а да сядла былі прывязаныя дзве качкі. Алесь не ведаў, што за ім непрыкметна назіраюць.
Парк некалі перасталі падстрыгаць паводле загаду дзеда: яму спадабалася, як садоўніцкі задум спалучыўся з вольным ростам дрэў. Сярод густой зеляніны зрэдку трапляліся камяні і статуі. Алея прывяла Алеся ў пусты палацавы двор. Ён злез з каня і пачаў адвязваць качак.
Халодная сустрэча з князем Вежам
На ганку з’явіўся Алесеў дзед, стары князь Вежа. Хлопец працягнуў яму качак, а той халодна пажартаваў, што ўнук, відаць, не спадзяецца з’есці іх за дзень.
Князь разглядаў хлопца і бачыў у ім падабенства да свайго бацькі Акіма, Алесавага прадзеда. Але матчыны шэрыя вочы выклікалі ў старога падазрэнне, што ўнук будзе няздольны да рашучых учынкаў. Ён паклікаў Алеся за сабой і дазволіў пакінуць Алму.
Паказваючы палац і парк, Вежа загадаў унуку даглядаць каскад са статуямі, калі той атрымае маёнтак. Алесь маўчаў: яму не хацелася размаўляць з дзедам. На сухое запрашэнне прыязджаць па неадкладнай справе хлопец адказаў, што дома весялей. Князь пачаў кпіць з ягонай цікавасці да царквы і папрасіў паставіць свечкі за яго. Алесь прапанаваў зрабіць гэта як паслугу верніку, сам не ведаючы, як моцна закранулі дзеда ягоныя словы.
Спрэчка пра зброю і сялян
У арсенале князь паказаў унуку старую зброю. Алесю спадабалася шабля з упрыгожанымі похвамі, і ён пачаў іх абмацваць. Дзед, які не цярпеў такой звычкі, абразіў хлопца, прыпісаўшы дрэнныя манеры ягонаму выхаванню ў сялян.
Алесь запярэчыў, што ў шаблі галоўнае сталь, а не аздоба. На пытанне, дзе ён навучыўся паважаць зброю, хлопец адказаў Вежу:
— У мужыкоў,— сказаў ён.— У тых, у каго яе мала, але ўся яна пры справе.
Князь з пагардай адказаў, што сяляне толькі сякуць панскія дровы, і спытаў, чаму яны навучылі ўнука для душы. Алесь сказаў, што верыць у каня святога Міколы і пойдзе пры ім. Дзед засумняваўся ў ягонай адвазе: маўляў, канём трэба ўмець кіраваць.
Алесь супакойвае Тромба
Выйшаўшы да манежа, яны ўбачылі, як конюхі трымаюць на вяроўках белага ў чорных плямах каня Тромба. Ад стрэлаў ён шалеў, і князь загадаў працягваць страляць, каб прызвычаіць яго да шуму.
Алесь папрасіў адпусціць каня. Ён абураўся, што Тромба прымушаюць да таго, чаго той не хоча, а князь спытаў, ці сам хлопец здольны пратэставаць. Алесь апусціў галаву, адчуваючы сваю бяссільнасць і ненавідзячы дзеда за прыніжэнне каня.
Тромб вырваўся, і конюхі разбегліся. Пакуль конь насіўся па манежы, Алесь пралез пад агароджай і пайшоў да яго. Раз’юшаная жывёла кінулася на хлопца і ўзняла капыты; спалоханы князь кінуўся следам, але конь апусціў ногі на пілавінне, не зачапіўшы Алеся.
Стоячы амаль паміж конскіх ног, Алесь ціха загаварыў з Тромбам:
— Не трэба... Не трэба... Тромб...
Конь адвёў морду. Алесь працягнуў яму кавалак цукру, і пасля вагання Тромб узяў яго. Тады хлопец адчуў слабасць і, ледзь стрымліваючы слёзы, папрасіў прывесці Касюньку: ён хацеў дадому. Паглядзеўшы ўнуку ў вочы, князь зразумеў яго і сказаў:
— Даруй мне, сынок,— сказаў ён.— Даруй.