Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 2
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Дняпро цячэ між высокіх берагоў, часам вымываючы з пяску чорныя мораныя дубы. Яны нагадваюць волатаў з народнага падання, якія спяць да той пары, пакуль іх не паклічуць на дапамогу. Бяда прыходзіла не раз, але волаты не прачыналіся.
У майскі дзень, калі пасля веснавой паводкі вада амаль вярнулася ў летняе рэчышча, на беразе каля вёскі Азярышча сядзелі чацвёра дзяцей. Яны нядаўна купаліся ў цёплай затоцы.
Вестка пра разлуку
Цёмнавалосаму адзінаццацігадоваму Алесю надакучыла глядзець на раку, і ён прапанаваў сябру зноў ісці ў ваду.
Яго равеснік Павал Кагут адказаў, што купацца яшчэ рана: яны скаламутылі ваду.
Калі Алесь загаварыў пра будучую рыбалку, Павал ледзь не заплакаў. Ён пачуў ад чалавека з маёнтка, што паны збіраюцца забраць Алеся і заплаціць Міхалу Кагуту за яго ўтрыманне і выхаванне. Павал лічыў, што супраць панскай волі нічога не зробіш. Алесь жа не хацеў пакідаць сям’ю і сказаў сябру:
А я ўцяку. Я не іхні. Я — ваш.
Павал нагадаў, як шэсць гадоў таму Алесь плакаў, калі яго прывезлі да Кагутоў, але потым прывык. Малодшая сястра Паўла Яня таксама не разумела, чаму Алеся хочуць забраць: яна лічыла яго сваім.
Павал адказаў ёй, што Алесь іхні не зусім. Раззлаваны Алесь даў сябру аплявуху, і хлопцы пабіліся, скаціўшыся па пяску да вады. Яня спрабавала іх спыніць і плакала. Яе васьмігадовы брат Юрась кінуў жмені глею на галовы абодвух забіяк.
Бойка спынілася. Юрась адвёў Яню ў затоку, а Алесь, шкадуючы, што яны напалохалі дзяўчынку, сказаў, што лепш пойдзе са старцамі-лірнікамі, чым вернецца ў Загоршчыну. Калі ён стаў змываць глей, Павал дапамог яму і папрасіў прабачэння. Сябры памірыліся, хоць страх перад разлукай застаўся.
Дзед тлумачыць стары звычай
Дзяцей паклікаў з вады стары дзед Кагут, які стаяў на адхоне з кіем.
Па дарозе дадому хлопцы марудзілі, нібы бачылі Дняпро апошні раз. Ля старой хаты дзед даручыў ім накарміць жывёлу. Юрась паліў агуркі, а пасля расказаў дзеду пра бойку. Стары супакоіўся, даведаўшыся, што яе пачаў Алесь: дзяцей вучылі не біць панскага сына, якога аддалі ім на выхаванне.
На пытанні Юрася дзед растлумачыў звычай дзядзькавання: паны аддавалі малых сыноў на некалькі гадоў сялянскай сям’і, каб тыя даведаліся, якой працай даецца зямля. Калі хлопца вярталі ў панскі дом, сям’і плацілі за яго пражытак і выхаванне.
Дзед спадзяваўся, што Алесь, які чуў, як саха скрабе зямлю, будзе лепшы за жорсткага суседа-пана Кроера і не забудзе Кагутоў. Дзецям ён прызнаўся, што хлопца забяруць ужо заўтра, але загадаў маўчаць. Потым папрасіў Юрася прынесці ліру.
Таемная песня пра жарабя
Калі старэйшыя хлопцы вярнуліся, дзед вырашыў перад ад’ездам Алеся праспяваць ім таемную песню. Ён асцерагаўся, што хлопец раскажа пра яе ў Загоршчыне, але Алесь запэўніў яго, што ўмее маўчаць.
У песні анёлы смерці спустошылі край, а потым пасяліліся на зямлі і падзялілі паміж сабой людзей. Каб даведацца, што робіцца сярод сялян, Бог паслаў на зямлю Міколу і Касьяна. Мікола бачыў пакуты народа, а Касьян апраўдваў паноў.
У лесе святыя сустрэлі знясіленую кабылу, якая жарабілася. Касьян не захацеў пэцкацца, а Мікола дапамог ёй. Калі жарабя нарадзілася, ён адвёў кабылу да беднага гаспадара. Дзеці слухалі, то палохаючыся, то радуючыся; дзед прыкрыў напалоханую Яню сваёй світкай.
На небе Бог спачатку разгневаўся на бруднага Міколу, але, пачуўшы пра кабылу і сялянскую галечу, папрасіў у яго прабачэння. Касьяна ж ён асудзіў за тое, што той клапаціўся толькі пра чыстую вопратку. Бог сказаў, што выратуе свае землі, калі жарабя вырасце ў каня. Дзед праспяваў яго абяцанне сялянам:
Ім даю я ў лясах дубіны,
Ім даю я ў зямлі каменне.
А астатняе — самі здабудуць».
Калі песня скончылася, Юрась спытаў, дзе тое жарабя. Дзед адказаў, што, можа, і непадалёку: белае жарабя расце ў Лапаты, ды і ў іншых месцах ёсць. Алесь раптам ускочыў і пабег прэч. Павал хацеў пайсці за ім, але дзед спыніў: хлопцу было лепш пабыць аднаму.
Рашэнне на беразе
На дняпроўскім адхоне Алесь сеў, схаваўшы твар у калені. Ён адчуваў, што павінен вырашыць, як яму быць, перш чым вярнуцца ў хату на сваю, напэўна, апошнюю ноч у Кагутоў.
Хлопец думаў, што сяляне не вінаватыя ў сваёй цяжкай долі: араць зямлю не тое самае, што ездзіць на кані. Ён пастанавіў не быць падобным да Кроера, купіць у яго людзей і зрабіць так, каб ім жылося добра. Алесь хацеў, каб яны не збочвалі з дарогі пры сустрэчы з ім.
Слёзы высахлі на яго шчоках. У прыцемку ён глядзеў, як сонца заходзіла над спакойным Дняпром, а за яго спінай груша ўжо патанала ў цемры.