Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 3
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Познім вечарам у хаце Кагутаў вячэралі пасля працы ў полі. Дзед жартаваў са старэйшага ўнука Стафана, які прыбраўся на спатканне з Мартай. Калі той пайшоў, бацька Міхал заступіўся за яго перад насмешлівым пятнаццацігадовым Кандратам.
Брат-блізнюк Кандрата Андрэй быў зусім непадобны да яго характарам: сарамлівы і маўклівы, ён запамінаў песні з першага разу і цудоўна спяваў.
Развітанне за сямейнай вячэрай
У хату вярнуўся Павал і сказаў, што Алесь ужо ідзе следам. Павал злаваў на родных за песню, якой яны пакрыўдзілі хлопца. Дзед нагадаў, што Алесь будзе іхнім будучым панам, але Павал упарта адказаў, што той панам не будзе.
Алесь Загорскі ўвайшоў з выгляду спакойны. Андрэй пасунуўся, даў яму месца і падаў ежу.
Кандрат развесяліў прысутных жартам пра суседку, якая праз паводку ездзіла ад хаты ў лодцы. Але Алесю было цяжка: заўтра ён мусіў вярнуцца да бацькоў, і гэтая вячэра ў Кагутаў была для яго апошняй.
Калі Марыля падала кулагу, Кандрат паспрабаваў яшчэ раз пажартаваць, але дзед стукнуў яго лыжкай па лбе. Усе засмяяліся, а Алесь раптам заплакаў і спытаў Міхала, ці сапраўды той хоча яго аддаць і атрымаць за выхаванне плату. Міхал паклаў яму руку на галаву і, адкінуўшы размову пра грошы, выйшаў.
Дзед пераконваў Алеся, што застацца мужыком не будзе карысна ні яму, ні Кагутам, і параіў быць добрым да ўсіх. Марыля суцяшала хлопца: ён яшчэ прыедзе да іх. Але Андрэй заўважыў, што ад гэтых слоў Алесю толькі горш, і прапанаваў ехаць з Паўлам на начлег да коней. Сам ён таксама вырашыў паехаць, а за ім і Кандрат. Алесь пагадзіўся, зразумеўшы, што заўтрашняга ад’езду не пазбегнуць.
Дарога да Дняпра і аповеды пра Раўбіча
Уначы Марыля праводзіла чатырох хлопцаў ад варот. Яны праехалі праз ціхую вёску да Дняпра. Алесь глядзеў на зоркі так, нібы заўтра павінен быў пакінуць нават гэтае неба. На беразе коні зайшлі ў ваду; калі кабылка пацягнулася да адбітка зоркі, Андрэй шапнуў Алесю:
— Зараз праглыне,
Алесь удзячна ўсміхнуўся: Андрэй разумеў яго. На касе ля ракі хлопцы спуталі коней і распалілі вогнішча. Удалечыні яны заўважылі агеньчык у маёнтку Раўбіча.
Абвал берага нагадаў Андрэю, як аднойчы ўначы бацька ўзяў іх з Кандратам пасвіць коней. Тады іх напалохаў гарматны стрэл: Раўбіч так адзначыў нараджэнне старэйшай дачкі.
Пасля хлопцы загаварылі пра чуткі, нібы Раўбіч — чараўнік. Павал звязваў гэта з ягонай ранейшай верай, але Кандрат запярэчыў: іх маці таксама была ўніяткай, пакуль людзей сілком не адвялі ад уніі. Уніяты прызнавалі ўладу папы рымскага, захоўваючы ўсходнія царкоўныя абрады. Паводле чутак, Раўбіч не змірыўся са знішчэннем уніі; да таго ж у яго начамі гарэла святло і з’яўляліся невядомыя госці. Алесь засумняваўся ў гэтых аповедах, а хлопцы яшчэ доўга глядзелі на далёкі агеньчык.
Душа дзіцяці і песні Андрэя
Андрэй расказаў паданне пра нехрышчонае дзіця з хутара Памярэч. Паводле падання, яго душа мусіла сем гадоў лятаць над раздарожжам, пакуль хто-небудзь не назаве ёй правільнае імя. Пятрок Кахно пачуў плач і назваў душу Васілём, але не ўгадаў. Яго дзед зразумеў, што надышла апошняя ноч, пайшоў на раздарожжа і назваў імя сваёй нябожчыцы-жонкі — Ніна. Душа з палёгкай паўтарыла імя і паляцела.
Павал вырашыў налавіць старому рыбы ў падзяку. Андрэй пажартаваў, што рыбай можна таксама акупіць правіну за абрабаваную ў Кахна грушу.
Потым Андрэй заспяваў пра хлопца, якому дзяўчына дапамагла выбрацца з чоўна, а за ёй — пра няшчаснае каханне. Яго голас зачараваў сяброў. У другой песні Андрэй спяваў:
Не я цябе, сэрца, суджу,
Судзяць на нас людзі,
Што з нашага каханейка
Нічога не будзе.
Песня раптам абарвалася: Андрэй убачыў у цемры за вогнішчам конніка.
Чорны коннік і драўляная змяя
Незнаёмы на вялікім вараным кані пад’ехаў амаль нечутна. Ён пахваліў спеў Андрэя, але напалохаў хлопцаў сваім пашнараваным тварам і чорным плашчом.
Алесь устаў і спытаў, хто ён. Замест адказу коннік прыпадняў яму падбароддзе нагайкай. Ад Андрэя ён даведаўся, што хлопец — Загорскі, і заўважыў, што ранейшы звычай выхавання панскіх дзяцей у сялян яшчэ не знік. Потым незнаёмы папрасіў паказаць дарогу на Раўбічы: разводдзе затапіла шляхі.
Алесь паказаў праз паплавы, а Андрэй назваў арыенцірам агеньчык у доме Раўбіча. Коннік параіў Андрэю спяваць, пакуль даюць, а на развітанне кінуў Алесю змяю. Хлопец не адскочыў і вытрымаў ягоны позірк. Коннік знік у цемры.
Насуперак перасцярозе Паўла Алесь падняў змяю: яна аказалася майстэрскай драўлянай цацкай, якая выгіналася, як жывая. Андрэю яна здалася агіднай, і ён кінуў яе ў агонь. Пакуль змяя курчылася ў полымі, Андрэй выказаў страх, што незнаёмы ехаў па душу Раўбіча. Кандрат палічыў гэта байкамі і прапанаваў усім есці спечаную ў прысаку бульбу.
Страшныя байкі перад сном
За бульбай Андрэй расказаў гісторыю паляўнічага Гаўрылы, які нібыта заблукаў у балоце і папрасіў чорных балотных паноў вывесці яго. Тыя загадалі яму зачапіцца за карэту і панесліся; Гаўрыла схапіўся за галіну, а пасля выявіў, што вісіць на варотах уласнага двара. Жонка назвала яго п’яніцам.
Кандрат у адказ прыгадаў, як Гаўрылаў сваяк захацеў убачыць душы продкаў. Сярод іх ён пазнаў дзядзьку, якога пры жыцці лічылі святым, але які цяпер не мог пралезці праз адтуліну для дыму з прывязаным да пояса крадзеным бараном. Сваяк засмяяўся, і здані зніклі.
Кандрат падкінуў у агонь сухастоіну і загадаў усім класціся. Андрэй лёг побач з Алесем і заўважыў, што агеньчык у Раўбіча згас. Алесь хацеў сказаць, што яшчэ не спіць, але адразу заснуў. Вогнішча дагарала, а туман ахутаў луг і коней.