Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 4
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Деление пераказу на раздзелы — умоўнае.
Дарога ад прыёмнай сям’і
Адзінаццацігадовы Алесь Загорскі ехаў праз зялёныя палі з Азярышча, дзе выхоўваўся ў сялянскай сям’і Кагутоў, да бацькоўскага маёнтка.
Яго суправаджаў Адам Выбіцкі, служачы бацькі. Некалі нястачы прымусілі Адама прадаць амаль усю зямлю, а князь Юры даў яму працу і ўтрыманне. Выбіцкі быў нявопытны, але рухавы і сумленны.
Выбіцкага засмучала, што княжыч апрануты і паводзіцца як селянін. Калі ён назваў жанчыну, якая плакала пры развітанні, хлопкай, Алесь паправіў яго:
Яна не хлопка. Яна Марыля, другая маці мне.
Выбіцкі патлумачыў хлопцу, што цяпер яму трэба вучыцца панаваць: над сялянамі стаяць цар, губернатар, князь і яго служачыя. Алесь ледзь не прагаварыўся пра белае жарабя і паспешліва сказаў, што меў на ўвазе камень. Пасля бяссоннай ночы ён задрамаў і ўбачыў у сне белых коней і жарабя.
Сустрэча з жандарам
Алеся абудзіў прыпынак: кабрыялет паклікаў жандарскі паручнік Апалон Мусатаў, які ехаў полем з ружжом і пісталетамі.
Мусатаў падазрона распытваў пра Загорскіх і хрышчэнне малодшага брата Алеся ў касцёле. Потым паведаміў, што шукае Чорнага Войну. Той пасля двухгадовай адсутнасці зноў з’явіўся ў губерні: абстраляў салдат і паліцэйскіх, затрымаў кур’ера і спаліў пошту. Мусатаў спадзяваўся застрэліць яго і завалодаць ягоным хуткім канём.
Калі паручнік з’ехаў, Выбіцкі прызнаўся, што любіць смелых. Паводле яго, Война дваццаць гадоў працягваў барацьбу, а астатніх ягоных паплечнікаў забілі або зняволілі. Больш падрабязна расказваць ён не стаў.
Сустрэча з бацькамі
Каля Дняпра падарожныя ўбачылі Загоршчыну: дагледжаную вёску, вялікі сад і панскі дом. Насустрач выскачыў на белым кані бацька Алеся, князь Юры Загорскі. Ён падхапіў разгубленага хлопца і завёз на тэрасу да маці.
Маці, Антаніда Загорская, пяшчотна ўглядалася ў сына. Алесь пазнаў яе цёплыя шэрыя вочы і раптам крыкнуў «Ма-ма!», але адразу расплакаўся: яму здалося, што ён здрадзіў Марылі і прыёмным братам.
Пакуль хлопчыка мылі і пераапраналі, Выбіцкі назваў яго мужычком з добрай душой. Антаніда спадзявалася навучыць сына панскім звычаям і папрасіла мужа не пакідаць яго аднаго ў першыя дні. Спачатку Юры спаслаўся на волю бацькі, старога Загорскага-Вежы, які меў вялікія надзеі на ўнука.
За сняданнем Алесь адчуваў сябе чужым: адмовіўся ад віна, узяў ежу з бацькавай талеркі, а ўпаўшы кавалак хлеба пацалаваў і папрасіў аддаць каню. Няёмкасць крыху развеяў агульны смех. Але хлопцу не спадабаліся і цукаты: ён выплюнуў іх, чым засмуціў маці.
Тады Юры прызнаўся, што сам вырашыў аддаць сына Кагутам пасля лёгкага намёку дзеда. Ён хацеў, каб Алесь вырас здаровым, моцным і ведаў сялянскую працу, а панскі лоск, лічыў бацька, можна было вярнуць пазней.
Новыя коні і бацькава абяцанне
Пасля сняданку Алесь выбраў прагулку па садзе, каб выйсці з незнаёмага дома. Бацька папрасіў яго любіць маці і паабяцаў, што пасля навучання ён зможа наведваць Кагутоў. Ён запэўніў сына, што пра іх паклапоцяцца, а яму самому падораць каня. Алесь сказаў, што будзе любіць і бацьку.
У стайні Юры загадаў падабраць сыну спакойную кабылку для навучання. Алесь выбраў мышастую Касюньку, а потым убачыў белага арабскага жарабца Ургу і адразу палюбіў яго. Бацька прызначыў маладога конюха Логвіна даглядаць абодвух коней і вучыць хлопца догляду. У сабакарні Алесь атрымаў яшчэ і шчанюка, якому далі імя Алма.
Англійскі знаўца коней Крэбс пахваліў выбар Алеся. Раней Юры змовіўся з конюхамі супраць ягоных парад пра скаковых коней. Цяпер, пасля папроку Крэбса, князь папрасіў прабачэння і дазволіў яму самому кіраваць падрыхтоўкай.
Размова пра людзей і будучыню
Радасць Алеся азмрочыла размова дзвюх старых каля багадзельні: тыднёвую порцыю крупніку ім выдавалі адразу. Хлопчык не разумеў, чаму пра іх так клапоцяцца. У парку Юры расказаў, што на набытай цукраварні зняў з работнікаў маскі, якімі ранейшы гаспадар не даваў ім есці цукар. Але ён перасцярог сына ад празмернай даверлівасці і нагадаў, якімі вялізнымі ўладаннямі і людзьмі той некалі будзе кіраваць.
Алесь запярэчыў: нават калі яны з бацькам добрыя гаспадары, пасля іх смерці сяляне могуць перайсці да жорсткіх сваякоў. Хлопчык спытаў бацьку:
Куды ж такі парадак варты, калі чалавек не ведае, што з ім будзе заўтра?
Юры верыў у будучыню свайго старажытнага роду і загаварыў пра супольнасць з грозным мінулым, цяжкім сучасным і няпэўнай будучыняй. Ён заклікаў сына ганарыцца яе жывучасцю і магчымасцямі, а потым спыніўся, зразумеўшы, што хлопчык яшчэ не ўсё можа зразумець.
Напрыканцы бацька завёў Алеся ў карцінны павільён і паказаў яму палатно італьянскага мастака Мантэньі. На ім юнак вёў белага каня ў блакітную далячынь. Юры ўбачыў у юнаку падабенства да сына, і Алесю здалося, што гэта ён сам ідзе з Ургам.