Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 19
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Неспакой на дваранскім з’ездзе
У перапоўненай зале губернскіх дваранскіх збораў старшыня Пятро Басак-Яроцкі дарэмна біў у гонг, спрабуючы суцішыць шум. Маршалак Юры Загорскі, які сядзеў на подыуме, параіў даць дваранам выкрычацца і агледзеў знаёмых.
Юры заўважыў сярод прысутных далёкага сваяка жонкі Кастуся Кроера. Пасля сялянскага бунту ў Півошчах той распіўся і жорстка абыходзіўся з людзьмі, а цяпер з дапамогай улады шукаў збеглага селяніна. Юры хацеў пазбавіць яго права кіраваць маёнткамі, але пакуль не меў для гэтага падстаў.
Бацька Юрыя, стары князь Загорскі-Вежа, з задавальненнем назіраў, як сын карыстаецца павагай дваран. Нарэшце Юры навёў цішыню, і старшыня абвясціў абмеркаванне запіскі васьмі дваран.
Прапанова вызваліць сялян
Запіску задумаў Юллян Раткевіч, галава малодшага роду Загорскіх. Ён спачатку зняў свой подпіс праз дапаўненні Міколы Браніборскага, а потым падпісаў яе зноў, пакінуўшы за сабой права выказаць асобную думку.
Браніборскі прачытаў пра неўраджаі, хваробу бульбы, даўгі і беднасць губерні. Дзеля выхаду з крызісу аўтары прапанавалі заявіць пра гатоўнасць адмовіцца ад прыгону і прасіць урада дазволіць стварэнне камітэта, які вызначыў бы будучыя правы і абавязкі памешчыкаў і сялян.
Частка залы падтрымала прапанову, але Кроер закрычаў, што яе прыдумалі бедныя зайздроснікі. Раткевіч адказаў, што супраць вызвалення без зямлі: паводле дапаўненняў Браніборскага, сяляне сталі б жабракамі. Сам ён разам з Мнішкам выступаў за іншае рашэнне:
Я лічу правільным прынцып: «Яны — не нашы, а зямля — напалову».
Кроер абвінаваціў яго ў рэвалюцыйных поглядах; мужчыны ледзь не пабіліся. Вежа тым часам растлумачыў графу Ісленьеву, што большасць прыхільнікаў запіскі хоча не дапамагчы сялянам, а пазбавіцца адказнасці за галодных людзей і іх падатковыя даўгі, захаваўшы зямлю.
Калі сварка зноў разгарэлася, старая Надзея Клейна, адзіная жанчына на зборах, схапіла Кроера за вуха і загадала сесці. Смех усёй залы прымусіў яго паслухацца.
Спрэчка пра зямлю і даўгі
Басак-Яроцкі прапанаваў вырашыць пытанне галасаваннем шарамі, але спачатку апытаць уплывовых дваран. Граф Хаданскі выступіў супраць: ён сцвярджаў, што сяляне не дараслі да волі, і палохаў дваран тым, што на іх месцы будуць сядзець мужыкі. Клейна, наадварот, сказала, што ёй было б прыемна бачыць на зборах свайго селяніна Зохара, і выбрала белы шар за волю.
Раўбіч адмовіўся загадзя абвяшчаць свой выбар. Юры Загорскі падтрымаў волю і пазіцыю Раткевіча. Вежа ж прапанаваў вызваляць сялян толькі ў маёнтках без падатковых даўгоў і з выплачанымі працэнтамі па закладах. Частка залы абурылася. У адказ Браніборскаму князь прапанаваў памешчыкам прадаць раскошныя рэчы і расплаціцца з даўгамі:
Заплаціце нядоімкі: разам нажывалі іх, разам і адказвайце.
Пасля гэтага, казаў Вежа, трэба даць сялянам волю і палову зямлі; тады яны змогуць працаваць на памешчыкаў за грошы. Князь прапаноўваў пакінуць усё як ёсць яшчэ на год, але і прыхільнікі Браніборскага, і людзі Кроера закрычалі на яго. Суцішыўшы іх позіркам, Вежа заявіў, што сам падасць белы шар за волю. Ён разлічваў, што яго выступ сутыкне праціўнікаў паміж сабой.
Вынік галасавання
Старшыня нагадаў, што пастанова патрабуе не менш за дзве траціны галасоў прысутных. Вежа першым апусціў белы шар у урну; за ім пайшлі астатнія. Шары падлічылі позна ўвечары.
Каля акна з выглядам на Дняпро Юры паведаміў бацьку, што запіска не прайшла: за адмену прыгону падалі 206 галасоў, супраць — 187. Паводле яго слоў, з 428 прысутных для прыняцця патрабавалася не менш за 262 галасы. Вежа папракнуў сына, што той загадзя не даведаўся пра прапанову Раткевіча і не сказаў яму.
Князь патлумачыў, што на свае грошы прывёз бы на зборы сотню дробных шляхціцаў, якія мелі права голасу, але не мелі прыгонных і сродкаў на дарогу. Яны, на яго думку, падтрымалі б волю. Юры спытаў бацьку, навошта яму было гэта рабіць, і Вежа прызнаўся:
Урэшце, мне проста забаўна было б паглядзець, а што з гэтага будзе. І я не люблю Кроера.