Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 6
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Деление пераказу на раздзелы — умоўнае.
Святочная раніца ў Загоршчыне
Улетку, калі зацвілі ліпы, Алесь прачнуўся ў маёнтку Загорскіх пазней, чым звычайна. Да яго не прыйшлі ні гувернёр Фельдбаўх, ні добры Кірдун. Хлопец адчуў сябе пакінутым, але ўспомніў: настаў дзень, калі ён хоць крыху стане гаспадаром самому сабе.
З берага паркавай сажалкі адзінаццаць разоў стрэліла гармата. Бацька, князь Юры Загорскі, жартаўліва выцягнуў сына з ложка і павёў купацца.
Пасля купання яны апранулі старое ўрачыстае адзенне, якое доўга захоўвалася ў скрынях. Юры жартам сказаў, што князі Загорскія збіраюцца на вайну на аршанскае поле. На тэрасе іх чакалі маці Алеся Антаніда з малым Вацлавам, гувернёры і слугі.
Развітанне з Кагутамі
Перад ганкам Алесь убачыў сям’ю Кагутоў, у якой яго выхоўвалі: Міхала, дзеда Данілу і сыноў Міхала. Хлопец хацеў кінуцца да іх, але бацька ўтрымаў яго за плячо. Алесь заўважыў, як моцна адрозніваецца ў сваім уборы ад гэтых людзей, і з болем убачыў адчужаны позірк Паўлюка.
Слуга Кірдун злучыў пана і Міхала дзвюма аброцямі, адной з якіх Міхал вадзіў Алеся на кані. Юры спытаў, ці абаранялі сцены Кагутавай хаты яго сына. Пачуўшы, што таго бераглі як роднага, ён загадаў Андрэю памазаць Алесю валасы сажай з хатняй сцяны, каб хлопец памятаў гэты дом. Андрэй адзін непрыкметна ўсміхнуўся яму; рэшту сажы схавалі ў жалезную скрыначку.
За выхаванне сына Юры даў Кагутам сорак восем дзесяцін зямлі, назаўсёды вызваленай ад пабораў, сем маладых коней, дзвюх кароў і дзвесце сорак рублёў на будучыя хаты. У Алеся стаялі слёзы на вачах: яму здавалася, што цяпер прадавалі яго самога.
Бацькаў наказ і старая святыня
Алеся пасадзілі на каня Ургу, і бацька павёў яго вакол маёнтка. На беразе Дняпра Юры паказаў сыну наваколле як яго зямлю. Кірдун прышпіліў хлопцу кінжал і пісталет, а бацька паклаў у сядло корд. Юры нагадаў, што зброя і багатае адзенне не даюць права крыўдзіць іншых або ганарыцца перад імі.
Калі стомленая Антаніда пайшла, бацька павёў Алеся аднаго на абрад, які той мусіў калісьці перадаць сыну. У здзічэлым кутку парку яны знайшлі кола старых камянёў і высокую камяніцу з дзвюма вежамі. На цэнтральным камені быў высечаны пастыр з ягнём, а на другім баку — яшчэ старэйшыя выявы сярпа-маладзіка і каласоў.
Юры сказаў, што паміж Алесем і пастырам ляжаць сорак чалавечых жыццяў. Бацька патлумачыў сыну, які абавязак нясе кожнае наступнае пакаленне:
Кожны павінен будзе несці на рамёнах слабага, ягоны боль і ягоную крыўду. Хто гэты слабейшы — кожны выбірае сам.
Паводле бацькавага аповеду, тут калісьці было паганскае капішча. Дружыннік Глеб прыйшоў з Полацка, і ўсе абаронцы святыні загінулі. Частку камянёў паклалі ў падмурак будынка, а на галоўным Глеб загадаў высекчы пастыра. Камяніцу надбудоўвалі праз стагоддзі. Цяпер гэта была магільня Загорскіх.
Юры лічыў, што род мог стаць вялікім, але не здолеў, і яго палітычнае жыццё скончылася. Бацька сказаў Алесю, што ад іх засталіся магілы, раскіданыя па роднай зямлі.
Клятва ў магільні
У верхнім памяшканні магільні захоўваліся старая зброя, кнігі і дакументы. Юры паказаў сыну кальчугу, на кольцах якой былі пазначаныя месцы сутычак і бітваў. Потым яны спусціліся ў пахавальню з нішамі ў сценах і запалілі свечку.
Бацька паказаў Алесю нішу Акіма Загорскага і пустыя месцы для старога Вежы і сябе. У наступную нішу ён загадаў сыну пакласці скрыначку з сажай: калісьці яе мелі пакласці Алесю пад галаву. Хлопцу была агідная думка пра ўласную магілу, але суровы бацькаў твар дапамог яму стрымаць пратэст.
Стаўшы каля свечкі, Юры папрасіў сына паўтараць за ім словы звароту да продкаў. Алесь пакляўся любіць іх і паўтарыў бацькава абяцанне бараніць іх магілы:
Я клянуся абараняць вашы магілы мячом і зубамі, нават калі мая магіла будзе далёка ад вас.
Бацька і сын завяршылі клятву словамі пра непарыўную сувязь з продкамі, якая будзе доўжыцца, пакуль існуе чалавечае жыццё на зямлі.