Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 32
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Дзеление пераказу на раздзелы — умоўнае.
Лета сяброўства і кахання
Лета ў Загоршчыне было для Алеся Загорскага шчаслівым: ён ведаў, што кахаў і быў каханы, хоць яшчэ не разумеў свайго пачуцця да канца.
Міхаліна, або Майка, часта прыязджала да яго і была з ім ласкавай. Алесь наведваў яе сям’ю ў Раўбічах, дзе нават Франс супакоіўся, пераканаўшыся, што Алесь яму не супернік, а Ядзечка, хоць і сумавала, ставілася да Франса мякка.
У сяброўскіх паездках удзельнічаў і Мсціслаў Маеўскі, які паўтара месяца жыў у Алеся. Моладзь весялілася нават у дзеда Алеся, Вежы: стары, які раней не любіў людзей, цяпер цярпеў шум і сам радаваўся яму.
Мсціслаў спачатку пакутаваў праз дзяўчыну, якая выбірала іншых, а не яго. Ён блукаў з сабакам, чытаў сумныя раманы і беспаспяхова спрабаваў пісаць вершы. У Азярышчы дзяўчаты, якія тапталі сена, павалілі яго і напхалі яму сена пад вопратку. Абараняла хлопца толькі дзевяцігадовая Янька Кагут. Пасля яны разам уцяклі, а потым хадзілі лавіць рыбу і збіраць маліны. Мсціслаў жартаўліва называў Яньку нявестай і нарэшце перастаў удаваць расчараванага каханка.
Нечаканы госць у Раўбічах
У жніўні Алеся і Вацлава запрасілі ў Раўбічы. Гаспадар, пан Яраш Раўбіч, сустрэў іх ветліва, але Алесь заўважыў, што іхні прыезд быў яму нязручны. Хлопец прапанаваў пакінуць Вацлава з дзецьмі, а самому з Майкай паехаць вярхі да вечара. Раўбіч з палёгкай пагадзіўся.
Пакуль Майка збіралася, гаспадар адвёў Алеся ў пакой пры конскім заводзе, дзе звычайна прымалі гасцей. Там юнак нечакана ўбачыў жандара Апалона Мусатава, а таксама Мнішака, Юлляна Раткевіча і загоршчынскага аканома Адама Выбіцкага.
Выбіцкі казаў, што адпросіцца ў Сухадол па пакупкі, і разгубіўся пры сустрэчы з Алесем. За імі назіраў Мусатаў. Каб не выдаць людзей жандару, Алесь удаў, быццам аканом таргуецца з Раўбічам за жарабца Шаха: перадаў Выбіцкаму сто рублёў і вылаяў за тое, што не дамогся скідкі. Раўбіч падтрымаў гульню і паабяцаў аддаць каня без прыбаўкі. Мусатаў страціў цікавасць да размовы.
Раўбіч растлумачыў прысутнасць жандара тым, што прасіў яго дапамагчы супраць узброеных людзей у Хаданоўскай пушчы. Алесь западозрыў падман і вырашыў выманіць Мусатава. Ён расказаў, нібы сустрэў каля Выдравай грэблі ўзброенага вершніка, і апісаў Войну, з якім раней сустракаўся. Таксама ён падказаў, дзе таго можна шукаць. Жандар паспешліва з’ехаў.
Раўбіч прызнаў, што Алесь яго выручыў, і пажартаваў, што за гэта давядзецца аддаць Шаха. Юнак паабяцаў заплаціць. Гаспадар ужо прапаноўваў яму застацца, але Алесь палічыў за лепшае паехаць з Майкай.
Ліст Кастуся і дарога праз палі
Алесь вучыў Майку ездзіць вярхі. Яна настаяла, каб яны скіраваліся да загорскага замчышча і ў лес: там была крыніца, у якую яны калісьці заглядалі дзецьмі. Па дарозе Алесь прачытаў ёй ліст сябра Кастуся.
Кастусь пісаў, што пераехаў з Масквы ў Пецярбург разам з братам Віктарам і збіраўся паступаць на юрыдычны факультэт. Ён хацеў навучыцца кіраваць гаспадаркай, каб дапамагаць людзям жыць сытна і вольна. Разважаючы пра медыцыну, якую пакінуў дзеля гэтага намеру, Кастусь пісаў:
Перш за ўсё трэба хваробу запабегчы. Даць людзям людскія ўмовы.
Кастусь наракаў на закрыццё навучальных устаноў у Беларусі і спадзяваўся зарабляць урокамі, бо плата за навучанне была яму не пад сілу. Алесь ведаў, што ганарлівы сябар не прыме дапамогі, таму праз дзеда і яго знаёмага Ісленьева таемна аплаціў вучобу; Кастусю мелі сказаць, што яго вызвалілі ад платы.
У лісце Кастусь таксама радаваўся творам Дуніна-Марцінкевіча і абуджэнню беларускага пісьменства. Ён пісаў, што палюбіў рускіх людзей і адрозніваў іх ад жандарскай дзяржавы, якая прыгнятала народы. На развітанне ён перадаў прывітанне Майцы і сказаў, што не хацеў бы дзеля яе небяспекі для Алеся.
Майка спытала, што Алесь адказаў сябру. Той сказаў, што кахае яе, але радзіма яму даражэйшая за ўсё. Яна паглядзела на яго з павагай. Калі ж на полі пачулася жніўная песня пра пакуты жанчыны, Алесь пашкадаваў сваю зямлю, а Майка пяшчотна пагладзіла яго па валасах.
Рада рыхтуе паўстанне
Тым часам Раўбіч правёў пятнаццаць дваран падземным ходам у сутарэнне сваёй камяніцы. Там жылі чацвёра людзей, якіх усе лічылі за межамі краіны. Двое хімікаў вынайшлі спосаб гартаваць сталь; ужо было зроблена 342 шаблі. У другім сутарэнні захоўвалася каля пяцісот пудоў пораху.
Пасля даносу і ўзмацнення жандарскага нагляду Раўбіч баяўся трымаць запасы ў камяніцы. Ён загадаў патушыць агонь і прыбраць метал, а гасцей папрасіў пераапрануць абутак і здаць металічныя рэчы. Уначы яны мусілі разам перавезці зброю і порах у схованку ў Крыжыцкім лесе.
На пасяджэнні падспуднай рады Раўбіч сказаў, што Алесь дапамог адвесці Мусатава, і прапанаваў адкрыта паставіць мэтай паўстанне. Ён лічыў, што царызм не дасць народам волі. Паводле ягоных разлікаў, належная колькасць паплечнікаў збярэцца прыкладна праз шэсць гадоў. Некаторым чаканне падалося занадта доўгім, але Раўбіч патлумачыў, чаму нельга выступаць непадрыхтаванымі:
Мы не маем, не маем права рызыкаваць. Загінуць — добра. Загінуць — трэба. Але так, каб ад гэтай загібелі быў нейкі плён.
Рада пацвердзіла Раўбіча сваім кіраўніком і ваяводам. На мапе ён размеркаваў паміж удзельнікамі будучыя ўчасткі ўздоўж Дняпра, даручыў трымаць важныя дарогі і вышыні ды не дапускаць варожых падмацаванняў. Паўстанцы мусілі захапіць арсеналы ў Горках і Сухадоле, а падманным выпадам затрымаць войскі каля Магілёва.
На тэрыторыі будучага паўстання жыло каля дзевяцісот тысяч чалавек. Раўбіч патрабаваў не дапусціць помсты і варожасці паміж іхнімі супольнасцямі: новая зямля, на яго думку, павінна была стаць справядлівай для ўсіх.
Навальніца і начная размова
Уначы Алесь і Майка заблудзіліся ў пушчы. Неба зацягнула хмарамі, і Алесь адпусціў каня ісці самому. Пры святле маланкі ён убачыў лясную адрыну. Яны паспелі схавацца там разам з коньмі, перш чым іх заліў лівень.
Алесь загарнуў Майку ў плашч і ўклаў у сена. Калі яна прапанавала легчы побач, каб абодва сагрэліся, ён спачатку спалохаўся блізкасці. Майка даверліва заснула каля яго, а ён перажываў змаганне з жаданнем, бо баяўся падмануць яе давер і страціць павагу да сябе.
Потым Алесь пачуў галасы і праз шчыліну ўбачыў непадалёк млын, а на скрыжаванні сцежак — жанчыну і старога жабрака з лірай. Жанчына паказала яму дарогу і перадала загадкавыя словы для Баркалабаўскіх і Лапатаў, паведаміўшы, што нехта ўцёк. Размова ўстрывожыла Алеся: ён адчуў небяспеку і вырашыў не выязджаць адразу, каб не сустрэць старога на сцежцы.
Вярнуўшыся да Майкі, ён ужо адчуваў да яе толькі пяшчоту і страх за яе. Калі дождж аціх, Алесь разбудзіў дзяўчыну, і яны павольна выехалі з лесу. Каля дарогі пярун ударыў у сухі дуб і раскалоў яго. Па расколіне ўгару ўзняўся паток агню.