Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 1/Раздзел 22
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 1»
Деление пересказа на разделы — условное.
Таямніца братоў
У Загоршчыне, на зашклёнай тэрасе, Алесь чытаў з дзедавай бібліятэкі «Шляхціца Завальню» Яна Баршчэўскага. Яго цешыла, што пісьменнік таксама адкрыў для сябе Беларусь і любіў яе людзей, хоць Алесь шкадаваў, што той пісаў пераважна па-польску.
Да Алеся прыйшлі Кандрат і Андрэй, з якімі ён вырас. Яны хацелі папрасіць яго не ездзіць на Масленіцу да далёкага сваяка Канстанціна Кроера, але пабаяліся сказаць чаму. Алесь пакрыўдзіўся: яму падалося, што браты больш не давяралі яму.
Андрэй настаяў, каб Кандрат расказаў пра небяспеку: без даверу, лічыў ён, братэрству прыйшоў бы канец. Нарэшце Андрэй сам прызнаўся, што селянін Корчак збіраўся забіць Кроера і спаліць яго маёнтак.
Корчак хаваўся ад пагоні, а яго дзеці пайшлі з торбамі жабраваць. Браты баяліся, што за маўчанне могуць пацярпець яны і людзі, якія ведалі пра намер Корчака. Алесь запэўніў, што яго сям’я і без таго не ездзіла да Кроера, і пакляўся нікому не выдаваць таямніцу.
Вестка пра смерць Кроера
На наступную раніцу ў Загоршчыну прыскакаў селянін з весткай: Кроер раптоўна памёр і перад смерцю прасіў дваран пастаяць каля яго труны. Бацька Алеся, пан Юры Загорскі, загадаў паклапаціцца пра знясіленага ганца і яго каня, а сам вырашыў ехаць з сынам. Маці Алеся адмовілася: яна не любіла нябожчыка.
Па дарозе іх дагнаў Януш Біскуповіч, паляўнічы і паэт, асабісты вораг Кроера. Ён таксама ехаў аддаць яму апошнюю пашану. Біскуповіч нагадаў сваю эпіграму пра тое, што пасля смерці Кроера паны перастануць піць, а мужыкі пачнуць есці.
У Кроераўшчыне Алесь убачыў бездараўніннае сяло, абсечаны стары дуб і запалоханых сялян. Велізарны панскі дом таксама стаяў сярод запусцення; унутры засталася занядбаная раскоша. У параднай зале ў труне ляжаў Кроер, а чалавек у манашым адзенні чытаў псалтыр.
Жывы нябожчык і прымусовае застолле
Калі Загорскія развітваліся з Кроерам, Алесь заўважыў, што той глядзіць праз прыплюшчаныя павекі. Раптам «нябожчык» сеў у труне і адкрыў бутэльку шампанскага. Дзверы ў сталовую расчыніліся: там чакалі накрытыя сталы, а сабутэльнікі пана спявалі царкоўныя словы.
Кроер растлумачыў, што абвясціў сябе памерлым, бо інакш госці не прыехалі б. Ён прасіў забыць спрэчкі і застацца на некалькі дзён. Пан Юры пацягнуў Алеся да выхаду, але ўзброеная варта перагарадзіла дарогу. Толькі калі Загорскія і Біскуповіч узяліся за зброю, Кроер адпусціў іх. Астатніх гасцей ён прымусіў ісці ў сталовую.
Алесь заступіўся за Корчака
На ганку Загорскія і Біскуповіч убачылі схопленага Корчака ў атачэнні жандараў. Мусатаў, які ганяўся за ўцекачом, зайшоў у дом, пакінуўшы Кроера сам-насам з палонным.
Кроер насміхаўся з Корчака і патрабаваў назваць людзей, якія дапамагалі яму хавацца. Звязаны селянін не выдаў іх і шкадаваў толькі, што не паспеў адпомсціць. Тады Кроер ударыў яго карбачом і працягваў біць, пакуль той не ўпаў у крывавы снег.
Алесь кінуўся спыніць расправу. Карбач рассек яму руку, але хлопец вырваў яго і стукнуў Кроера дзяржальнам па твары. Пан Юры адкінуў Кроера ад сына, а Біскуповіч адшпурнуў карбач. Калі Кроер паклікаў варту, абодва паны ўзяліся за зброю; жандары не адважыліся ўмяшацца. Усе трое ўскочылі на коней і ўцяклі.
Па дарозе бацька папракнуў Алеся: за аднаго асуджанага чалавека яны маглі загінуць усе трое. Ён пачаў прасіць сына абяцаць не рабіць так больш, але Алесь адказаў:
Гэтага я не магу абяцаць.
Біскуповіч падтрымаў хлопца. Корчак застаўся жывы, але яго чакала Сібір: Мусатаў адгаварыў Кроера ад пагоні і загадаў жандарам везці палоннага ў Сухадол.
П’янка ў Кроераўшчыне
У доме Кроера пачаўся шматдзённы разгул. На пяты дзень на нагах засталіся толькі гаспадар і Іван Таркайла. Абодва былі настолькі п’яныя, што лёкай Таркайлы Пятро замкнуў іх у малельні, баючыся, каб яны не кінуліся купацца ў палонцы ці скакаць на конях.
Пятро паскардзіўся кухарцы, што паны жывуць не па-людску і п’юць нібы перад пагібеллю. Кухарка ўспрыняла навіну пра пецярбургскі цягнік, які бег па жалезных каляінах, як знак канца свету. Пятро пагадзіўся з ёй.