Сэрца на далоні (Шамякін)/Раздзел 5
з цыкла «Сэрца на далоні»
Падзел пераказу на часткі — рэдакцыйны; «Расказ Антона Яраша» — аўтарскі падзагаловак.
Ноч сустрэчы і рэўнасці: Яраш вяртаецца дадому
Начная паездка на таксі: размова з удзячным шафёрам і думкі пра Зосю
Позна ўвечары хірург вяртаўся на сваю дачу ў Дзятлаўскае лясніцтва на таксі. Шафёр аказаўся бацькам хлопчыка, якога хірург некалі выратаваў пасля пералому пазваночніка. Ён прапаноўваў вазіць доктара штодня і лічыў гэта не хабарам, а падзякай за жыццё сына; каля канторы лясніцтва Яраш усё ж сілком усунуў яму грошы.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D1%87_%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%88.jpg)
Седзячы ў машыне, Яраш увесь час думаў пра сустрэчу, якая перавярнула яго дзень. Яго думкі кружыліся вакол хворай, якая папрасіла, каб менавіта ён зрабіў ёй аперацыю на сэрцы.
Зося папрасіла, каб ён аперыраваў яе. І не сказала, як многія іншыя: «Лепш памерці, чым так пакутаваць». Не. Яна верыць, што ён здолее ўратаваць яе.
Дарогай хірург любаваўся начным лесам, які здаваўся яму дзіўнай горнай градой.
Яраш глянуў убок і ўбачыў зоркі. Іх было мала, і яны плылі над чорным лесам, які заўсёды ўначы чамусьці здаваўся горнай градой — з вяршынямі, доламі, цяснінамі.
Успаміны: як «мёртвая» жанчына знайшлася ў бальніцы
У думках хірург зноў і зноў вяртаўся да таго дня, калі жанчына, якую ён васемнаццаць гадоў лічыў мёртвай, прызналася ў палаце, што пазнала яго. Гэта была дачка доктара Савіча, якая некалькі гадоў жыла ў горадзе і пазбягала сустрэчы, бо лічыла, што мусіць адказваць за бацьку, якога называлі здраднікам.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%97%D0%BE%D1%81%D1%8F_(%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8C%D1%8F)_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%87.jpg)
Яраш успомніў, як пасля гэтай сустрэчы дабіваўся, каб яе пераклалі ў клініку, дзе працаваў сам, і як груба пасварыўся з калегай, якая паставіла пад сумнеў яго намеры.
Вяртанне на дачу: начная сустрэча і сцэна рэўнасці Галіны
Таксі спынілася каля канторы лясніцтва, і хірург пайшоў пехатой да свайго дома, дзе свяцілася толькі адно акно — у пісьменніка, які жыў на суседняй мансардзе.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BB_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.jpg)
Ён асцярожна паспрабаваў адчыніць дзверы веранды, спадзеючыся не разбудзіць жонку, але дзверы аказаліся незачыненыя, і ў праёме стаяла белая постаць. Жонка сустрэла яго злоснымі папрокамі, абвінавачваючы ў здрадзе з Гаецкай: Кірыла вярнуўся адзін і сказаў, што Антон затрымаўся на неадкладнай кансультацыі ў трэцяй клініцы.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%88.jpg)
Жонка ў шаленстве пачала біць яго кулакамі ў грудзі, пагражаючы забраць дзяцей і сысці. Хірург лёгка падняў яе, заціснуў рукі, пацалаваў, каб яна не крычала, і насіў па верандзе, пакуль яна не сціхла. Пасля гэтага ён з крыўдай і болем выказаўся пра яе беспадстаўную рэўнасць, папракнуўшы, што такая атмасфера недаверу робіць немагчымым сумеснае жыццё.
Пражыць з чалавекам шаснаццаць год, выгадаваць дзяцей… І не верыць яму ні на крупінку, ні на залатнік. Бясконца лічыць падлюгам, здольным на любую агіднасць.
Прымірэнне: праўда пра затрымку і суцяшэнне жонкі
Жонка заплакала, называючы сябе дурной і няшчаснай, а хірург, супакоіўшыся, растлумачыў ёй сапраўдную прычыну сваёй затрымкі: незвычайную сустрэчу з жанчынай, якая калісьці выратавала яго ад смерці ў гады вайны і якую ён лічыў загінулай. Ён расказаў, што гэта дачка доктара Савіча, вядомая яму яшчэ з падполля, і што хутка яму давядзецца рабіць ёй складаную аперацыю на сэрцы.
Жонка адразу супакоілася, бо ніколі не раўнавала мужа да яго пацыентак, і сама паклікала яго памірыцца. Яны прымірыліся, і хутка Галіна моцна заснула.
Бессонная ноч: Яраш будзіць Шыковіча і пачынае расказ
Хірургу ж заснуць не ўдалося: перад вачыма ўвесь час стаяла хворая. Ён выйшаў на двор, паглядзеў на цёмны лес і зоркі, а потым, убачыўшы святло ў акне сябра, кінуў туды гнілушку, каб пажартаваць і паклікаць яго прагуляцца. Пісьменнік спусціўся ўніз, і яны разам пайшлі да старога вогнішча ля ручая, дзе хірург сказаў, што хоча нарэшце падрабязна расказаць пра сваё падполле.
Кірыла развёў касцёр і лёг на зямлю, а Яраш сеў на лавачку і пачаў свой доўгі расказ пра гады акупацыі.
Расказ Антона Яраша
У пажарнай камандзе: Лотке, Хіндэль і «прыліпала» Дымар
Гісторыя пачалася восенню сорак другога года, калі гарком паставіў задачу наблізіць падпольшчыка да паліцыі. Пасля працы грузчыкам, вартаўніком у трупярні і асенізатарам Яраша ўладкавалі ў гарадскую пажарную каманду. Там ён апынуўся пад штодзённым наглядам нямецкага механіка, агента гестапа, які ўдаваў, што не разумее расейскай мовы.
Начальнікам пажарнай быў слабахарактарны стары немец, якога ніхто не баяўся. Аднойчы Павел пазваніў у пажарную і пад выглядам запрашэння на імяніны прызначыў сустрэчу. Хіндэль загадаў Ярашу застацца дзяжурыць, але Лотке нечакана запатрабаваў адпусціць яго. Гэтае заступніцтва насцярожыла падпольшчыка, і на сустрэчу ён не пайшоў.
Вечарам, ідучы дадому, ён выпіў адну шклянку самагонкі і прыкінуўся моцна п'яным, каб падмануць магчымае сачэнне. У той вечар да яго двойчы наведаўся сусед-кравец, стары чалавек, які пад надуманымі прычынамі спрабаваў упэўніцца, дзе ён знаходзіцца. Гэта абудзіла падазрэнне, што менавіта кравец з'яўляецца другім, менш вопытным «прыліпалам» гестапа.
Арышт Паўла і бязвыхадная сітуацыя падпольшчыка
На наступны дзень падпольшчык сустрэўся з кіраўніком сваёй групы, служачым гарадской управы, які папярэдзіў, што невыхад на імяніны выратаваў іх ад аблавы. Ён атрымаў новае заданне — забіць начальніка гарадской паліцыі, вядомага сваёй жорсткасцю здрадніка.
Развітваючыся, кіраўнік падполля нечакана папрасіў, каб у выпадку яго гібелі падпольшчык прытуліў яго маленькага сына Тарасіка. Праз некалькі дзён падпольшчык даведаўся, што яго сябра арыштавалі разам з жонкай, а сын знік невядома куды. Настаў час поўнай разгубленасці і страху, бо звязацца з іншымі кіраўнікамі падполля не ўдавалася, а горадам пракаціліся новыя арышты.
Шыбеніцы на плошчы: пакаранне смерцю падпольшчыкаў і званы старога Сарокі
Праз два тыдні пасля арышту, васемнаццатага верасня, падпольшчыка і ўсю пажарную каманду затрымалі каля будынка, не выпускаючы на вуліцу. Хутка з акна яны ўбачылі, як на цэнтральнай плошчы горада салдаты пачалі ўсталёўваць чатырнаццаць шыбеніц.
Сабралі каля пяцісот людзей, прыгналі рабочых з заводаў, паставілі бронетранспарцёры і кулямётчыкаў. Прывезлі дваццаць тры асуджаных са звязанымі рукамі, сярод іх падпольшчык адразу пазнаў свайго сябра і другога сакратара гаркома, чалавека, вядомага толькі пад мянушкай Саша.
Калі малады фашысцкі афіцэр пачаў чытаць прыгавор, звонкі жаночы голас раптам заглушыў яго словы песняй пра народную вайну, якую падхапілі ўсе асуджаныя, а потым і рабочыя ў натоўпе. Начальнік СД у лютасці загадаў біць асуджаных прыкладамі, а бронетранспарцёр даў чаргу з кулямёта па натоўпе.
Кіраўнік падполля, узняты першым на грузавік, вырваўся з рук катаў і паспеў крыкнуць у натоўп заклік помсціць фашыстам за Радзіму і партыю, перш чым здраднік-начальнік паліцыі ўдарыў яго нагайкай па твары, а праз момант яго павесілі.
Пасля кіраўніка падполля павесілі яшчэ аднаго чалавека і маладую партызанскую сувязную. Але раптам на царкве, што стаяла на плошчы, зазванілі званы — не пахавальным звонам, а старажытным трывожным заклікам.
На ўсё наваколле загучаў грозны заклік. Званы зазванілі так, як званілі яны адвечна, калі ішла бяда — нашэсце ворага, навадненне, пажар. Званы клікалі:
Гестапаўцы кінуліся страляць па званіцы, і пакаранне спынілі — павесіўшы толькі адзінаццаць чалавек з дваццаці трох, астатніх адвезлі назад у турму, дзе большасць з іх пасля расстралялі. Стары сямідзесяцішасцігадовы званар, які свядома пайшоў на смерць, каб паднятым трывогай перашкодзіць катам, загінуў ад куль на званіцы.
Развітанне з таварышамі і выкананне прысуду над Лучынскім
Пасля пабачанага падпольшчык прыняў непахіснае рашэнне помсціць. Ён дабраўся дадому, распрашчаўся з гаспадыняй, узяў пісталет і гранату і накіраваўся да будынка гарадской паліцыі, каб выканаць калектыўны прысуд над жорсткім начальнікам. Па дарозе ён спыніўся на пустой плошчы, дзе на трох шыбеніцах яшчэ віселі целы яго таварышаў, і моўчкі развітаўся з імі.
Пад выглядам жадаючага паступіць на службу ён прайшоў у кабінет начальніка паліцыі. Убачыўшы на стале тую самую нагайку, якой здраднік біў ягонага сябра, падпольшчык рэзка змяніў план: замест стрэлу ён накінуў пляцёнку нагайкі на шыю ворага і задушыў яго, пакінуўшы на стале запіску пра акт помсты за павешаных.
Уцёкі: выбух, аўчаркі і мужны ўчынак Зосі з трусамі
Спакойна выйшаўшы з паліцыі, падпольшчык кінуўся на цэнтральную вуліцу, спадзеючыся схавацца ў натоўпе, але горад раптам апусцеў — заравелі сірэны трывогі. На яго шляху нечакана з'явіўся механік-гестапавец, які ў гэты раз загаварыў чыстай расейскай мовай і загадаў падняць рукі. Падпольшчык кінуў у яго гранату, атрымаўшы пры выбуху асколкавае раненне ў нагу, і схаваўся ад пагоні ў квартале, заціснутым паміж цэнтральнай вуліцай і ракой.
Заціснуты паміж патрулямі, ён перасек некалькі двароў і апынуўся каля прыгожага асабняка ў глыбіні саду — гэта быў дом доктара Савіча, у якога ён некалі здаваў экзамен. Пераскочыўшы паркан, ён спалохаў маладую дзяўчыну, якая карміла трусоў у клетках, і папрасіў у яе прытулку, назваўшыся сябрам павешаных.
Дзяўчына без ваганняў схавала яго ў пакоях нямецкага хірурга, які кватараваў у іх доме, і паказала, дзе ляжыць аўтамат на выпадак бою. Калі гестапаўцы з аўчаркамі і паліцаямі ўварваліся ў суседні двор і сабакі падышлі да следу, дзяўчына знайшла надзвычай хітры выхад: яна выпусціла трусоў і забіла аднаго з іх, кінуўшы каля таго месца, дзе падпольшчык пералез паркан.
Больш таго, яна забіла аднаго і кінула на сцежку каля таго месца, дзе я пералез паркан. Раз'юшаныя, галодныя сабакі, учуўшы пах крыві, ашалелі.
Дзяўчына з бляскам адыграла ролю наіўнай гаспадыні, спасылаючыся на тое, што сабакі падушылі любімых трусоў пана-хірурга, і гестапаўцы, паверыўшы ёй, пакінулі дом у спакоі, шукаючы падпольшчыка ў суседніх будынках.
У доме Савіча: аперацыя на гарышчы і сустрэча са старым доктарам
Схаваны ў тайніку на гарышчы, падпольшчык з дапамогай дзяўчыны сам зрабіў сабе аперацыю — дастаў асколак гранаты з нагі. Зося, дачка доктара Савіча і хірурга, прызналася, што ніколі не хацела быць лекаркай, але не баялася крыві і дапамагла прафесійна.
Уначы, у гарачцы, ён успамінаў той жудасны дзень, а Зося, рызыкуючы, прыносіла яму ежу і пітво, суцяшаючы і даглядаючы як роднага. Раніцай яна расказала яму, што начальніка паліцыі задушылі, і здагадалася, што гэта зрабіў ён. Яраш растлумачыў, што выканаў прысуд падпольшчыкаў, і расказаў ёй пра нацысцкія злачынствы і барацьбу ў горадзе.
На трэці дзень падпольшчыка наведаў сам гаспадар дома — сівы, згорблены доктар, які адразу пазнаў свайго былога студэнта, агледзеў яго рану і папярэдзіў, каб той не крануў яго дачку. У патрабавальным старым Яраш пазнаў свайго ранейшага выкладчыка і бясстрашнага лекара, якога паважаў у тэхнікуме.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%87.jpg)
Я ведаў не Савіча-здрадніка, а Савіча-лекара, буйнейшага інфекцыяніста, бясстрашнага чалавека, які за сорак год лекарскай дзейнасці патушыў дзесяткі эпідэмій.
Вяртанне ў сённяшні дзень: раніца ля старога вогнішча
Скончыўшы свой доўгі расказ на золку, хірург прызнаўся сябру, што расказаў усё гэта таму, што ўчора нечакана сустрэў тую самую дзяўчыну з падполля жывой, у бальніцы, і хутка будзе рабіць ёй складаную аперацыю на сэрцы.
Я добра ведаю фізіялогію, вучэнне Паўлава… Але калі адзін хворы неяк пачаў даказваць мне, што мозг можа згарэць ад думак, я паверыў яму.
Здзіўлены пісьменнік няўдала спытаў, што будзе, калі аперацыя скончыцца смерцю хворай. Хірург рэзка адказаў, што не рэжа, а лечыць людзей, а потым, адчуўшы сваю грубасць, па-сяброўску прапанаваў пайсці на луг сустракаць сонца.